وقتی وارد خانه شدیم، برای من طوری بود که انگار هرگز از آن‌جا دور نبوده‌ام. همه‌چیز آشنا بود. بوهای جاری در فضا، در تمام این دو سال دوری، تغییری نکرده بود. باغچهٔ مادر شاداب و تازه بود؛ درست مثل همیشه. آن‌وقت‌ها خیال می‌کردم اگر بوها همان باشد، همه‌چیز همان است.این شادابی را مدیون ِ‌جوونُومی بودیم و سیما جون.

نسيم رهگذار از كوى دلدار
مرا آگه كند زآن ناله ى زار
نفيرِ گريه بارِ داغداران
كزآنم در جگر يكسر خلد خار

در همۀ این سال ها، نویسندگانی از افق‌های فکری و سیاسی متفاوت زیر سقف کانون در تبعید ماندند و برای آرمانی مشترک در حد توان و امکاناتشان مبارزه کردند و مبارزه می‌کنند و این دست‌آورد کم‌ نظیری در جنبش روشنفکری ایران است. بی‌شک، کانون نویسندگان ایران «در تبعید» در دوره‌هائی کم‌کاری، اشتباه و کجروی‌هائی نیز داشته است که به اختصار به آن ها اشاره شد ولی به رغم همۀ افت و خیزها و بحران‌ها، به همت عزیزانی که یکدم دست از تلاش برنداشتند زنده ماند و به عهدی که در آغاز بسته بود وفا کرد و از چنان اعتبار و حیثیتی برخوردار گردید که شایستۀ نویسندگان تبعیدی ایران است.

تغییر روشنی حاصل از برف، میدان را پوشاند، تاریکی مقبره با روکش مرمر، ناگهانی و گیج‌کننده بود، اما به مرور لنین درمعرض دید قرار گرفت. با ظرافت استخوان ‌بندی و دربهترین کت شلوارش، شیک پوش بود، به آرامی روی پایه عظیمش تکیه داده بود. خوشایند به نظر میرسید، اگر چه میتوان گفت: کمی ‌پریده رنگ و مومی رنگ بود. خیلی کوچکتر از آن که مجسم کرده بودم. ایستادم که نگاه نزدیکی به انگشتش داشته باشم، اما دو نگهبان درکنارم پیدا شدند و خواستند حرکت کنم. این درخواست را با تکان مسلسل همراه که ‌کردند، راهم را ادامه دادم.

رمان تازهٔ عبدالرزاق گورنه در زادگاه نویسنده می‌گذرد: زنگبار؛ سرزمینی که امروز بخشی از تانزانیاست، اما به‌عنوان جزیره‌ای با تاریخی مستقل، درجه‌ای از خودمختاری را حفظ کرده است. گورنه در این اثر، داستان‌های گروهی از جوانان را روایت می‌کند: آفریقایی‌هایی مسلمان و مدرن که از خاستگاه‌ها، مسیرهای شغلی، خوشبختی‌ها و ناکامی‌هایشان سخن می‌گویند. گاه در کانون روایت آرام و بدون هیجان‌نماییِ او قرار می‌گیرند و گاه به حاشیه رانده می‌شوند و به‌صورت شخصیت‌های فرعی باقی می‌مانند.

مخاطب من، لابد یا خودت خواهی گفت آن چه را که راقم سطور می‌خواهد بنویسد، چیز تازه ای نیست. حق با توست. اما بگذار با تو بگویم همانگونه که در نهمین روز، اعتراضات، در جای جای میهنمان به‌رغم سرکوب مستقیم مردم معترض و جان به لب آمده، بی وقفه ادامه دارد. معترضان هم‌چون امواج خروشان سطوح خیابان ها را در بر می‌گیرند. خیزش عمومی ارکان حکومت را می لرزاند.

تعلیق-ام- در زمانِ زاینده
فراموش کرده بودم
شهر فراموشم نمیکند
شهری که صدایش
از پشتِ دیوار بلندی
پایانی ندارد

پرسش اینجاست که چنین تفاوتی در معنا چگونه قابل جمع ست؟‌ آخر باید لیلی یی جدا از مجنون موجود باشد تا وی به عبادتش برخاسته در او محو گردد. آیا عطار متوجه این دو دیدگاه نبوده ست؟ پاسخ این ست که در فرهنگ تصوف اسلامی دوران عطار یعنی تا قرن ششم و ربع اول قرن هفتم هجری ــ‌ تا زمان مرگ عطار در حمله مغول به نیشابور یا چندسالی پس از آن بین سال های ۶۱۸ تا ۶۲۸ ه.ق ــ‌، هنوز دیدگاهی بنا بر اصل فلسفهٔ وحدت وجود که اختصاص به نظر ابن عربی ( فوت ۶۳۸ ه.ق در دمشق ) داشت ، رواج پیدا نکرده بود.

نترس! لوتون نمی دم! هرچی هم که نباشه، تو، پسرم هستی و اونهم دومادم. ديدم که خواهرت هم، تازگی ها، نماز خون شده و حرف های بودار می زنه! پس، من، مار توی آستينم پرورش می داده ام و خودم خبر نداشته ام! بسيار خوب! اين حرفی که می خواهم الان به تو بگويم، به خواهرت و شوهرش هم گفته ام! از اين لحظه به بعد، چشم و گوش من، چشم و گوش دولت است. هر چيزی که از شما ببينم و يا بشنوم که مخالف مصالح مملکت باشد، خودم شخصن، دستتان را می گيرم و می گذارم توی دستشان. تمام!).

میزبان لیوان آب را تا ته سر می کشد و از سیراب شدن خود به وجه می آید و می گوید: هیچ چیزی نمی تواند جای آب را بگیرد حتی یک شراب پنجاه ساله... با نوعی شیطنت که در صدایش مشهود است، ادامه می دهد: اما هر یک از اینها در جای خودش به زندگی طراوت می بخشند و نباید با این وجود هیچوقت از شراب پنجاه ساله غافل شد. جمله اش را با خنده ای ملایم پایان می برد و از پرستار جوان درخواست میکند که گیلاس های شراب را مجددا پر کند قبل از اینکه شب به پایان رسد.

در هنگامه ی بیم وُ امید
از کوچه های زخمی
زمزمه های باران
می بارید
چون سُنبل وُ عطر
سنگفرشهایِ کوچه

بعد از دو سال دوری از وطن، مادر آرام‌آرام به تدارکِ سفر به ایران پرداخت؛ به کرمان. ده روز پس از آن شبی که پدر قول داده بود همه‌چیز را سامان بدهد، صبحِ زودِ یک روزِ یکشنبه، در نوری که هنوز شب را کاملاً رها نکرده بود، با ماشینی کرایه‌ای راهیِ فرودگاه پاریس شدیم. پدر، با مهری بی‌صدا و صبوری‌ای که انگار پایانی نداشت، من و مادر را در جابه‌جایی چمدان‌ها همراهی کرد و تا آستانه‌ی سالنِ پرواز کنارمان ماند.

سومری، مصری باستان یا عبری؟ پاسخ دادن به این سؤال دشوار است، زیرا بدون مدارک نوشتاری، اطلاعات کمی دربارهٔ منشأ زبان‌ها داریم. دانش گردآوری‌شده می‌تواند به‌سرعت از بین برود؛ مثلاً به‌خاطر رسانه‌های ذخیره‌سازی منسوخ‌شده که امروزه کسی از آن‌ها استفاده نمی‌کند. اطلاعات روی فلاپی‌دیسک یا دیسکت، در صورت نبود دستگاه‌های خواننده، غیرقابل دسترسی باقی می‌ماند. افزون بر این، زبان و نوشتار دائماً در حال تغییرند؛ بنابراین حتی اطلاعات یک کتاب—که دست‌کم می‌توان آن را باز کرد—ممکن است غیرقابل فهم شود. تقریباً غیرممکن است که به اطلاعاتی دست یافت که هرگز جایی ثبت نشده و برای آیندگان محفوظ نمانده‌اند.

نباید سینما را ایدئالیزه کرد. ساخت یک فیلم سال‌ها طول می‌کشد. تأثیرش کندتر است، اما تاریخی‌تر. امروز هر فردی رسانهٔ خودش را دارد تا بی‌درنگ خود را بیان کند. سینما فقط بخشی از این مقاومت است ــ اما بخشی که باقی می‌ماند. من این تقدیر را به‌طور کلی به‌حساب سینمای ایران می‌گذارم. و برای خودم، بیش از هر چیز انگیزه‌ای است برای فکر کردن به اینکه فیلم بعدی‌ام دربارهٔ چه خواهد بود.
من آنجا بزرگ شده‌ام. کارم، زندگی‌ام، زبانم آنجا ریشه دارد. حتی اگر مثل حالا مدت طولانی‌ای را در خارج از کشور بگذرانم تا فیلمم را معرفی کنم، نمی‌توانم در تبعید به‌طور پایدار سازگار شوم. هر کاری بهایی دارد و من پیامدهایش را می‌پذیرم.

از نقش این دو گوزن اصلی تابلوی زندگی، در مجموع چهار پا به نمایش در‌می‌آید. به عبارتی دیگر، پاهای گوزن دیگر در فضایی از رنگ‌آمیزی تابلو محو می‌گردد. سوای از این، گوزن جلویی تابلو ماده است؛ چون شاخ ندارد. با همین نشانه‌گذاری هنری است که بیژن جزنی دانسته و آگاهانه گوزن ماده را بر گوزن نر رجحان می‌بخشد. سه بچه گوزن هم در زیر پاهای همین گوزن ماده نقاشی شده‌اند که انگار بخواهند از مادرشان شیر بخورند. بیژن جزنی خواسته است با ثبت زندگی جمعی گوزن‌ها، زیست گروهی انسان‌های جامعه را ارج بگذارد. او همچنین مسؤولیت‌پذیری آگاهانه‌ی گوزن‌های تابلویش را برای آدم‌های جهانِ پیرامون نمونه می‌آورد تا شاید همگی مسؤولیت اجتماعی چنین زیستی را بپذیرند.

مزدک خواهان تقسیم عادلانۀ ثروت، زمین و منابع بود تا حسد، خشونت و ستم از میان برود. این اندیشه‌ها در میان فرودستان و حتا قباد (که می‌خواست قدرت اشراف را بشکند و محدود کند) هوادارای زیادی یافت. تعالیم مزدک منافع اشراف، زمین‌داران و موبدان زرتشتی را تهدید می‌کرد. به همین دلیل او را متهم کردند که نظم اجتماعی و دینی را بر هم می‌زند و بنیان خانواده و مالکیت را نابود و زنان را اشتراکی می‌کند. پس از آن‌که قباد به قدرت بازگشت، و به‌ویژه در زمان پسرش خسرو انوشیروان، سیاست حکومت تغییر کرد و تصمیم گرفتند مزدکیان را از میان بردارند و نابود کنند.

نابو با صورت روی یونجه خشکه ها دراز شد. بوی شاش اسطبل که به تنش مالیده میشد را حس کرد. پوست خاکستری براق و ولرم « لوهه»، آخرین اسب را بدون این که لمسش کند، حس کرد. نابو هیچ چیز حس نمیکرد. از وقت اصابت آخرین ضربه سم اسب به پیشانیش، انگار خوابیده بود. تنها همین را حس میکرد. حسی دوگانه، بوی نمناک اسطبل و همزمان وزوز حشرات نامرئی عرض اندام میکرد. چشم هاش رابازکرد و دوباره بست.

نامش مهم نبود.
نام‌ها، خیلی پیش‌تر از جانِ زنان، مصادره می‌شوند.
او در سرزمینی به دنیا آمد که دختر، پیش از حرف زدن، سکوت را می‌آموزد؛
جایی که آینه‌ها پوشانده می‌شوند،
انتخاب «گناه» است،
و اطاعت «فضیلت».

بدرود با تو گفتن؛ سخت است وُ ناگوارست
افسوسِ رفتنِ تو؛ بدرودِ با بهارست
دلگیرم از زمانه؛ از رنج وُ مرگِ یاران
تبعید وُ هجرتِ جان؛ دردی که یادگارست

تنها پس از آن‌که به اعلیحضرتِ آینده در بوداپست یک انبار مخفیِ سلاح برای کودتای برنامه‌ریزی‌شده نشان داده می‌شود، قدرت واقعیِ دولت به این توطئه پایان می‌دهد. برخلاف پیروانش، «عمو یوزی» روانهٔ زندان نمی‌شود، بلکه به بیمارستان روان‌پزشکی منتقل می‌گردد – جایی که این دن‌کیشوتِ مجاری با این اندیشه خود را تسلی می‌دهد که به تبعید فرستاده شده است.

حتی شاعران نیز در ماجراهای چاقوکشی گرفتار می‌شوند. فرانسوا ویّو یک کشیش را با چاقو کشت. کریستوفر مارلوه بر اثر ضربه چاقویی که در چشمش فرو رفته بود جان داد. ساموئل بکت نیز در سال ۱۹۳۸ نزدیک بود دقیقاً به همین شیوه کشته شود. اگر تیغ یک قوّاد پاریسی، قلب و شش‌های این ایرلندی را فقط اندکی فاصله نمی‌داد، نمایشنامه‌هایی چون «در انتظار گودو» یا «نوار آخر» – که هنر نمایش قرن بیستم را دگرگون کردند – هرگز نوشته نمی‌شدند.

با ورود به سالن، صداها یک‌باره بلندتر شدند. جمعیت در هم می‌لغزید و هرکس جایی برای ایستادن یا نشستن پیدا می‌کرد.نورهای آویخته ، کاغذهای رنگی پر پیچ و تاب، باد کنک های رنگارنگ و رفت‌وآمدِ پیوسته، فضا را شبیه صحنه‌ای کرده بود که هنوز نمایش در آن شروع نشده، اما همه می‌دانند که چیزی در راه است.

فروغ فرخزاد تولدی است که هر سال تکرار می‌شود؛ نه فقط در تقویم، که در ذهن و جان ما. زنی که شعر را از حصارهای کهنه بیرون کشید و آن را به زندگی روزمره، به تن، به عشق، به رنج و به حقیقت پیوند زد. فروغ در ۸ دی ۱۳۱۳ در تهران به دنیا آمد، اما آنچه او را از دیگران جدا کرد، نه تاریخ تولدش، که شیوه زیستن و نوشتنش بود؛ زیستنی بی‌ملاحظه، بی‌پرده و بی‌مصالحه.

بامن چه کرده ای؟
ــ با خود چه کرده ای عزیز؟ ــ
تنهایی نجیب خویش را
چه تنها نهاده ای…
در جلوهٔ سکوت کنارت دمیده ام...…

.... در همين زمان است که امیرپرویز- در تهران- ازخواب می پرد. خيس عرق شده است. اطرافش را از نظر می گذراند. در پرتوی نور ماه که از پنجره به درون می تابد، همسرش طاهره را می بيند که با دستی زير سر و دستی روی شکم، خوابيده است. حالت دست روی شکم، به گونه ای است که انگار کودکی را که در رحم دارد، درآغوش گرفته است.

»  حاشیه، حیا
»  برگ پنجم از داستان پنجره
»  ترانه
»  پرستات
»  برگ چهارم از داستان پنجره
»  عکس گروهی با یک پناهجو
»  «که عشقی نو برآر از راه عالم»
»  اولیس کوتاه‌شده
»  پیر ما گفت خطا بر قلم صُنع نرفت
»  شب سنگین کوهستان
»  «کلام هشتادم از حکایت قفس – در تعقیب شکار کوچک! - »
»  برگ سوم از داستان پنجره
»  طرح یک چهره
»  پس از یلدا
»  آهو(۱۲)
»  برگ دوم از داستان پنجره
»  گل آراییِ یلدا
»  یادی از غلام احمد نوید کابلی سخن‌سرای فقید افغانستانی
»  کتاب؛ یک واژه و هزار ماجرا
»  اسکلت‌ها
»  همزبان با منطق الطیر(۲)
»  دلم آرام نمی گیرد...
»  مهمانِ ماهم امشب
»  بگومگوهای آق جواد
»  برگ اول از داستان پنجره