logo





دیدار معنوی مثنوی
باغ سبز عشق (۱۰)

(بخش پایانی )

شنبه ۸ تير ۱۳۹۸ - ۲۹ ژوين ۲۰۱۹

محمد بینش (م ــ زیبا روز )

mohammad-binesh1.jpg
در مقام معشوقی

ما چو زنبوریم و قالب ها چو موم
خانه خانه کرده قالب را چو موم

پس از آن در ابیاتی شریف،کرّ و فرّ ِعارف ِ عاشق و واصل به حضرت دوست را ــ که در میان پیروان شیخ اشراق ، "سهروردی" عارف ِآگاه به نورالانوار، و در عرفان نظری و زبان ابن عربی و اصحابش "انسان کامل" خوانده می شود ــ به میان آورده، "اسرار" می گوید . ابیات زیرین یکی از قلل کوهسار مثنوی ست که هرکسی را توان فتح آن
نیست، دلی خالی از تشویش و ضمیری آکنده در آرامش برای ادراک می خواهد:

دادۀ تو چون چنین دارد مرا
باده که بود ، کو طرب آرد مرا (1810)

باده در جوشش گدای جوش ماست
چرخ در گردش گدای هوش ما ست (1811

باده از ما مست شد، نی ما از او
قالَب از ما هست شد نی ما از او (1812

ما چو زنبوریم و قالب ها چو موم
خانه خانه کرده قالب را چو موم (1813

تفسیر ابیات

می فرماید از شراب وصال تو چنان مستم که هیچ باده انگوری نمی تواند در من اثرکند چنان شورمندم که شراب زمینی می بایست از جوشش من وام بستاند تا مستی بیاورد و گردون گردنده که تدبیر عا لم می کند از هوش من می بایست گدایی کند تا فیض برساند. ابیات 1812 و 1813

شارحان مثنوی تعابیر متفاوتی از این ابیات کرده اند که برای اطلاع خوانندگان مهمترینشان را می آوریم ؛اما پیش از آن مقدمه ای لازم است : افلاطون حقیقت روح را ازلی می دانست و نوافلاطونیان هم به پیروی از فلوطین که می گفت "نفس در عالم نیست بلکه جهان درون نفس است" (1) به وجود روح انسانی پیش از پدید آمدن جسد، معتقد بودند. مولانا هم در زمرۀ همین معتقدان است که در باره روح انسان می سراید:

طوطیی کاید ز وحی آواز او
پیش از آغاز وجود آغاز او

این اعتقاد، مخالف نظر ارسطوست که در میان حکیمان ارسطو گرا برقرار است. آنان حقیقت نفس را جدا از واقعییت جسم ندانسته هر دو را محدث می دانند . در میان فلاسفه اسلامی ، همین نظریه اخیر برتری دارد و یکی ازموارد اختلافاتشان با عرفان نظری در همینجاست. نیکلسون می گوید: " شاعر در این ابیات به صفت انسان کامل ،آلت افعال "عقل کل"، یعنی مبدآ جانبحش و محرّک ِ کلیّۀ آنچه که در عالم مادی و روحانی وجود دارد، سخن می گوید. (2)""جوش ما" یعنی عشق الهی و "هوش ما" یعنی عقل کل (لوگوس) اگر دقت شود دو تفسیر لاهوتی و ناسوتی از ابیات بالا می توان کرد. چنین به نظر می رسدکه با توجه به فضای معنوی ابیات پیشین، نظر مولانا معطوف به وجه لاهوتی معانی ست اما در عین حال وجه ناسوتی آنها را نیز از نظر دور نداشته است :

معنای لاهوتی ابیات : شراب مستی آور عشق های زمینی ، خود از من عارف واصل، سکر انگیز گشته است و قالب و صورت و بدن از حقیقت من که روح ِ غیر مخلوق ازلی هستم در عالم وجود پیدا گشته اند .توگویی ارواح ما واصلان به حق و اولیا و انبیا، زنبورانی هستند که به فرمان حق ، عالم وحود را چون موم در دست خویش خانه خانه کرده با عسل معانی الهی پر شهد و شکر می کنند.

معنای ناسوتی ابیات : سکر انگیزی بادۀ انگوری زمانی خود را نشان می دهد که "من" یعنی حقیقتِ حیات ، آن را بنوشم و با مست شدن تاییدش کنم .وگرنه شراب را اگر بر خاک و سنگ بریزی چگونه معنی مستی پدیدار گردد؟ پس مفهوم مستی را ــ و در واقع مفاهیم مجرد راــ "من" آفریده ام . و به همین ترتیب حقیقت ِ هر روحی، قالب متناسب با خود را می پرو راند فروزانفر هم جنبه ناسوتی ابیات را روشن تر بیان می کند: "ما"، در این ابیات، جان ِ انسانی یا حقیقت ثابت شخصی ست [یعنی همان "من" که در روان شناسی جدید اراده می شود] که مصدر تمامی فعلیات و حرکات بدنی ست ، زنبور نموداری از این معنی و خانه های مومین، مثالی ست برای اندام ها و نیروهای جسمی که شیرینی زندگانی از جان می یابند. (3 "زمانی" یاد آوری می کند" منظور ابیات این است که انسان کامل، در کلّ ِ کائنات،تصرف دارد چنانکه مستی آور بودن شراب، از خود شراب نیست، بل از تصرّ ف ِ انسان کامل است. (4 و برای بیت 1813 می افزاید:" مولانا می فرماید همه کائنات ، مقهور جان لطیف آدمی ست چنانکه ابن عربی جهان را کالبد و انسان را روح آن داند."ما" و "زنبور" کنایه از "جان" و قالب و خانه های مومین زنبوران، کنایه از جسم و کالبد ظاهری جهان است.(5 ولی به نظر نمی رسد مولانا دقیقا چنین تعابیری ابن عربی گونه ازجهان در ابیات بالا داشته باشد. بلکه با توجه به مفهوم جنبه لاهوتی، می توان دریافت مولانا به نوعی از "رجعت"که مختصّ ِ اولیاست نظر دارد . یعنی امکان دارد ارواح عارفان کامل، پس از مرگ بدن آنان در قالب صورتی دیگر برای دستگیری و راهنمایی آدمیان به جهان مادی بازگردند.موید این نظر ابیاتی از مثنوی ست که در آینده به آن خواهم پرداخت.در دیوان شمس نیز مستزادی معروف با مطلع " هرلحظه به شکلی بت عیار بر آمد" منسوب به مولاناست، که محتوایش تایید تناسخ عارفان واصل به حق می باشد . اگرواقعا در صحت این انتساب جای شک و تردید است، ــ چرا که مثلا تخلص مولانا "خاموش" و نه "رومی " ست، اما در اصالت غزل زیر که سرودۀ اوست جای هیچ تردیدی نیست .

: نوشتار را با آوردن چند بیتی ازآن غزل به پایان می رسانیم

آن سرخ قبایی که چو مه پار بر آمد
امسال در این خرقۀ زنگار بر آمد

آن ترک که آن سال به یغماش بدیدی
آن است که امسال عرب وار بر آمد

آن یار همان است اگر جامه دگر شد
آن جامه بَدَر کرد و دگر بار بر آمد

گر شمس فرو شد به غروب او نه فنا شد
از برج دگر آن مه ِ انوار بر آمد

شمس الحق تبریز رسیده ست ، مگویید
کز چرخ ِ صفا ان مه ِ اسرار بر آمد

پایان

محمد بینش (م ــ زیبا روز)
http://zibarooz.blogfa.com/post/241

زیر نویس ها

1 : نک، تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، الفاحوری ــ ج1، ص 92ــ ترجمه آیتی
2 : نیکلسون ـ شرح مثنوی معنوی ــ ج1، ص 279 ترجمه حست لاخوتی
3 : فروزانفر ــ شرح مثنوی شریف ج2، ص716
4 و 5 : زمانی، کریم ــ شرح جامع مثنوی ــ دفتر نخست ، ص


نظر شما؟

نام:

پست الکترونیک(اختياری):

عنوان:

نظر:
codeimgکد روی تصویررا اينجا وارد کنيد:

نظر شما پس از بازبینی توسط مدير سايت منتشر خواهد شد