قرار است یک شورای صلح جدید به دونالد ترامپ اختیاراتی بسیار گسترده بدهد. این اقدام بهعنوان اعلام جنگ به سازمان ملل متحد تعبیر شده است. ماجرا چیست؟
تاتس: منشور «شورای صلح» رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، بهتازگی علنی شده است. شوکه شدید؟
الیاف لیبلیش: در روزهای گذشته شایعاتی شنیده بودم مبنی بر اینکه اختیارات شورای صلح فراتر از مأموریتی خواهد رفت که در قطعنامهٔ شورای امنیت در ارتباط با غزه پیشبینی شده بود و این شورا در واقع قصد دارد سازمان ملل را بهعنوان مرجع اصلی مسائل صلح و امنیت بینالمللی به چالش بکشد. با این حال، وقتی منشور را خواندم شگفتزده شدم: در آن حتی نامی از غزه برده نشده است. این منشور بهروشنی بهعنوان چالشی علیه سازمان ملل و نشانهای از بیاعتمادی به این سازمان طراحی شده است.
تاتس: از چه نظر؟
لیبلیش: بیشتر توافقنامههای بینالمللی که به صلح و امنیت جهانی میپردازند، به منشور سازمان ملل ارجاع میدهند و آن را تأیید میکنند. این منشور چنین نمیکند. هرچند در یک جا به حقوق بینالملل اشاره شده، اما بسیار مبهم و احتمالاً صرفاً برای آرام کردن نگرانی کشورهای بالقوهٔ عضو است. اگر به مقدمهٔ منشور نگاه کنیم، روشن میشود که هدف آن نمایش سازمان ملل بهعنوان نهادی ناکارآمد و القای این ایده است که باید جایگزین شود. در آن آمده است که صلح پایدار نیازمند «شجاعت گسستن از رویکردها و نهادهایی است که بیش از حد غالباً شکست خوردهاند». این یک چالش مستقیم است.
تاتس: و متن باقیماندهٔ منشور هم ظاهراً بسیار هولناک است.
لیبلیش: بله، این شورا به شکلی بسیار عجیب عمل میکند. ساختار آن حول یک رئیس شکل گرفته است: دونالد جی. ترامپ – نه الزاماً در مقام رئیسجمهور ایالات متحده، بلکه بهصورت شخصی – و طبق مادهٔ ۳ منشور، این ریاست میتواند حتی مادامالعمر باشد. عضویت کشورها به این بستگی دارد که آیا ترامپ از آنها برای پیوستن دعوت کند یا نه. شورای صلح از جهتی با ایدهٔ «اتحادیهٔ دموکراسیها» قابل مقایسه است؛ ایدهای که دهههاست در برخی محافل آمریکا مطرح است. قرار بود آن اتحادیه جایگزینی برای سازمان ملل باشد، اما فقط متشکل از دموکراسیهای همفکر. شورای صلح نیز بر همین ایده استوار است، با این تفاوت که بهجای دموکراسیها، کشورهایی عضو میشوند که حاضرند هر کاری را که دونالد ترامپ میخواهد انجام دهند. او اعضا را دعوت میکند. هیئتمدیره را منصوب میکند. و میتواند با حق وتوی خود تصمیمهای کشورهای عضو، شورای صلح و هیئتمدیره را مسدود کند. اگر در چنین نقطهٔ نگرانکنندهای از تاریخ جهان قرار نداشتیم، شاید این وضعیت خندهدار به نظر میرسید.
تاتس: شورای امنیت سازمان ملل در نوامبر ۲۰۲۵ قطعنامهای تصویب کرد که در آن از ایجاد شورای صلح تحت رهبری ترامپ استقبال شد. اما در آن زمان روشن نبود که این شورا چنین جهتگیریای خواهد داشت.
لیبلیش: بله، شورای امنیت شورای صلح را تأیید کرد – تأکید میکنم، برای مأموریت در غزه، نه برای اینکه یک سازوکار جدید امنیت بینالمللی ایجاد کند.
بنابراین فکر نمیکنم اختیارات فوقالعادهای که شورای صلح در ارتباط با غزه دریافت کرده، قابل تعمیم به سایر حوزهها باشد. شاید ترامپ و متحدانش استدلال کنند که شورای امنیت این اختیارات را بهطور ضمنی برای مأموریتهای دیگر نیز مجاز دانسته است. به نظر من این استدلال بسیار ضعیفی است، اما ما پیشتر هم در مورد ونزوئلا و گرینلند استدلالهای ضعیفی دیدهایم؛ بنابراین تعجبی نخواهد داشت اگر در این مورد هم با تفسیرهای عجیبوغریب روبهرو شویم.
تاتس: آیا شورای صلح واقعاً میتواند برای سازمان ملل خطرناک باشد؟
لیبلیش: از نظر حقوقی، منشور شورای صلح نمیتواند جایگزین منشور سازمان ملل متحد شود. مادهٔ ۱۰۳ منشور سازمان ملل تصریح میکند که هیچ توافق بینالمللی بعدی نباید با مفاد منشور در تضاد باشد. این بدان معناست که شورای صلح نیز تابع حقوق بینالمللی مندرج در منشور سازمان ملل است. با این حال، آشکار است که ترامپ و دولت او احترام چندانی برای توافقهای بینالمللی موجود قائل نیستند – آنها این موضوع را آشکارا اعلام کردهاند و از بسیاری از سازمانها نیز خارج شدهاند – و تلاش زیادی برای تضعیف آنها میکنند. اگر اکنون کسی استدلال کند که شورای صلح با تأیید شورای امنیت سازمان ملل ایجاد شده و قرار است جای آن را بگیرد، با نوعی «وضعیت فرانکنشتاینی» روبهرو خواهیم بود: شورای امنیت هیولایی خلق کرده که بازمیگردد و خالق خود را میبلعد.
تاتس: قدرت این شورا به چه چیزی بستگی دارد؟
لیبلیش: طبق منشور، شورای صلح بهمحض پیوستن سه کشور لازمالاجرا میشود. معمولاً برای تأسیس یک سازمان بینالمللی به تعداد بسیار بیشتری از کشورها نیاز است. از این نظر، این موضوع کاملاً غیرمعمول است. اما پرسش اصلی این است که در عمل چند کشور واقعاً به این شورا خواهند پیوست. بسیاری احتمالاً مردد خواهند بود، زیرا به سازمانی ملحق میشوند که تحت کنترل بسیار اقتدارگرایانهٔ دونالد ترامپ قرار دارد. اما اگر تعداد زیادی بپیوندند، این شورا میتواند واقعاً به چالشی برای سازمان ملل تبدیل شود.
تاتس: غزه در منشور ذکر نشده است. پس آیا منشور و شورای صلح در نهایت هیچ پیامدی برای این نوار ساحلی ندارند؟
لیبلیش: چرا، دارند. این به آن معناست که ترامپ بر کل این سازوکار نظارت خواهد داشت. اگر این شورای صلح در غزه اعمال شود، ترامپ در همهٔ امور حرف آخر را خواهد زد.
۱۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶
الیاف لیبلیش
Eliav Lieblich استاد حقوق بینالملل در دانشگاه تلآویو است.
