برزیل — سه سال پس از بازگشت دوبارهاش به قدرت، رئیسجمهور لولا بر میانجیگری تکیه میکند، نه بر دگرگونی. آنتونِس، پژوهشگر کار، دربارهٔ سندیکاهای بیقدرتشده و مشاغل بیثبات میگوید.
۲۷ نوامبر ۲۰۲۵
نشریه ver.di publik : رئیسجمهور لولا دا سیلوا در برزیل چه وضعیتی از بازار کار را از سلف خود، ژائر بولسونارو، به ارث برده است؟
ریکاردو آنتونِس: بازار کار برزیل، همانند دیگر نقاط جهان، دگرگونی عمیقی را از سر گذرانده است. در دورهٔ بولسونارو، حملات شدیدی به حقوق کارگران صورت گرفت. اما حتی پیش از بولسونارو، در دورهٔ میشل تِمِر، شاهد «ضداصلاحات» کار بودیم. من آن را «ضداصلاحات» مینامم نه «اصلاحات»، زیرا بسیاری از دستاوردهای مهم را نابود کرد و هدفش تضعیف اتحادیهها بود. این ضداصلاحات سال ۲۰۱۷ یک سازوکار فاجعهبار ایجاد کرد: کار متناوب. یعنی اگر کار باشد، کار میکنم؛ اگر کار نباشد، نمیکنم — و در عمل هیچ حقی وجود ندارد. بهطور خلاصه: در دوران تِمِر و بولسونارو، آزادسازیِ یکجانبهای به نفع سرمایه و شرکتها انجام شد که ترکیبی از استثمار و سلبمالکیت از طبقهٔ کارگر را ممکن ساخت.
در دو دورهٔ نخست ریاستجمهوری لولا، اتحادیهها متحدان مهمی بودند. امروز رابطهٔ اتحادیهها و دولت چگونه است؟
در دو دورهٔ نخست لولا، از ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۱، اتحادیهها هنوز نسبتاً نیرومند بودند. اما بهویژه در دوران تِمِر و بولسونارو، سیاست صریحِ نابودی اتحادیهها بدون هیچ مانعی به پیش رانده شد. فقط یک نمونه: از دههٔ ۱۹۳۰، اتحادیههای برزیل از چیزی به نام «مالیات اتحادیه» تأمین مالی میشدند. هر کارگر موظف بود دستمزد یک روز کار در سال را به اتحادیهٔ مربوطه یا فدراسیون بالادستی آن پرداخت کند — یک حق عضویت اجباری. تِمِر این مالیات اتحادیه را با «اصلاحاتِ» کار ۲۰۱۷ لغو کرد.
این امر چه پیامدهایی داشت؟
اتحادیهها بخش بزرگی از منابع مالی لازم برای فعالیتهای اتحادیهای خود را از دست دادند. تحت فشار نولیبرالیسم و سیاست تهاجمی بورژوازی، اتحادیهها بخش زیادی از قدرت خود را از دست دادند. بسیاری از آنها به چیزی پیوستند که من ــ بهطور چالشبرانگیز ــ آن را «سندیکالیسمِ دولتیِ مذاکرهمحور» مینامم؛ یعنی کمتر رویارویی و بیشتر مذاکره با دولت. لولا در کارزار انتخاباتیاش گفته بود که اصلاحات تِمِر را لغو خواهد کرد. اکنون سه سال است که لولا در قدرت است و کوچکترین اقدامی برای برچیدن ضداصلاحات کار انجام نداده است.
چرا هیچ اقدامی نمیکند؟
لولا اقدام قاطعی علیه این اصلاحات انجام نداده، زیرا دولت او بر میانجیگری و آشتی تأکید دارد. لولا انتخابات را با اختلافی بسیار ناچیز در برابر بولسونارو برد. دولت او بر ائتلافی گسترده از نیروهای سیاسی تکیه میکند، تا حدی که شامل نولیبرالهای پیشین و برخی بخشهای میانهروتر بولسوناریستها نیز میشود. لولا این توهّم را دارد که میتواند دولتی مطلوب کارگران تشکیل دهد بیآنکه حمایت بخشهایی از بورژوازی را از دست بدهد.
با این حال، او دستکم برخی موفقیتها داشته: نرخ بیکاری کاهش یافته، حداقل دستمزد افزایش یافته …
درست است که در سومین دورهٔ ریاستجمهوری لولا افزایش اندکی اما واقعی در حداقل دستمزد رخ داده است؛ زیرا در دورهٔ بولسونارو و تِمِر شاهد کاهش واقعی دستمزدها بودیم. اما حداقل دستمزد کنونی در برزیل ۱۵۰۰ رئال، معادل حدود ۳۰۰ دلار است — مزد ماهانهای بسیار ناچیز. لولا منابع زیادی را به صنعت، بخش کشاورزی و دیگر بخشهای اقتصادی تزریق کرده است، که به گسترش نیروی کار مزدبگیر کمک میکند. اقتصاد در حال رشد است و کمترین نرخ بیکاری ۱۰ تا ۱۲ سال اخیر را داریم. اما با این حال، هنوز شمار زیادی بیکار هستند.
در آثار شما از «اوبرسازیِ کار» ("Uber-isierung") سخن میرود؛ از پرولتاریای جدید خدماتی در حوزهٔ پلتفرمهای دیجیتال.
از دههٔ ۲۰۰۰ ما شاهد رشد روزافزون کار غیررسمی و بیثبات هستیم. این روند در سالهای اخیر تشدید شده است. به نظر من، امروز چالش تعیینکننده، انفجار چیزی است که من آن را «پرولتاریای جدید خدماتی در عصر دیجیتال» مینامم — طبقهای که هیچ حقی ندارد: رانندگان اوبر، پیکهای iFood یا Deliveroo، خلاصه: کارگران پلتفرمهای دیجیتالی که پیوسته گسترش مییابند. شمار این کارگران همچنان رو به افزایش است.
دولت چه اقداماتی انجام میدهد؟
لولا در سالهای ۲۰۲۳/۲۴ لایحهای ارائه کرد که بر اساس آن، این کارگران «خویشفرما» محسوب میشوند و بنابراین از قوانین تأمین اجتماعی و حفاظتهای کارگری خارج خواهند شد. بسیاری از ما، از جمله خود من، این طرح را بهشدت نقد کردیم. آنها فقط وقتی کار میکنند، پول درمیآورند؛ هیچ تعطیلی رسمی، هیچ استراحت هفتگی، هیچ مرخصی، هیچ بیمهٔ درمانی وجود ندارد. همزمان در این بخش تبلیغات قدرتمندی علیه اتحادیهها جریان دارد.
افزایش فعالیتهای غیررسمی چه تأثیری بر کار اتحادیههای سنتی داشته است؟
اتحادیههای سنتی عموماً ساختاری مردانه دارند؛ حضور زنان اندک است، حضور رنگینپوستان بسیار اندک است و مهاجران تقریباً هیچ جایی در آنها ندارند. این اتحادیهها باید تغییر کنند، زیرا طبقهٔ کارگر — یعنی طبقهای که از کار خود زندگی میکند — اکنون ناهمگنتر، پیچیدهتر و چندپارهتر شده است. یک ریختشناسی تازه از کار و طبقهٔ کارگر، ریختشناسی تازهای از مبارزات اجتماعی بهوجود میآورد. و دقیقاً همین است که ما باید آغاز کنیم به بررسی و فهمیدن آن.
به نقل از نشریه ver.di publik ارگان اتحادیه سندیکاهای آلمان، شماره 6 سال 2025
گفتوگو کننده: آندریاس کنوبلوخ
ریکاردو آنتونِس، استاد جامعهشناسی در مؤسسهٔ فلسفه و علوم انسانی دانشگاه دولتی کامپیناس، یکی از برجستهترین جامعهشناسانِ کار در برزیل و آمریکای لاتین است و شاید مهمترین پژوهشگر در زمینهٔ کار در برزیل بهشمار رود.
