logo





شعر و رمان در واگویه های «من» با «خودم»

يکشنبه ۹ تير ۱۳۹۸ - ۳۰ ژوين ۲۰۱۹

عباس شکری

Abbas-Shokri2.jpg
تنها که باشی، با ادبیات که رفیق شده باشی، با واژه که دلدادگی کنی، کلام را شکوهمند بدانی و نخستین هستی را کلمه بدانی و کلمه را خدا، در واگویه های «من» با «خود» هستی را به پرسش می گیری. هستی ای که در آستان ملکوتش کلمه بوده است. حالا کلمه نخستین در شکل های مختلف استوره، آیین، انسان، موقعیت انسان، حقیقت، واقعیت و... در اختیار ما هستند. با قالب شعر، رمان، نمایش نامه و... سایه وار در کنارمان هستند بی آن که گاه بدانیم. اما بودن شان برای کسی که تنها می ماند تا بیافریند، سپهر آسمانی است که دروازه اش به ناکجاآباد باز نمی شود. دروازه اش در دوردست های شهر خیالی افلاتون هم نیست؛ آرمان شهری که شاعر را از آن بیرون کنند، دروازه ای ندارد که در آستانش تنها بمانی و بیافرینی.

به خود گفتم: چه می شود که در هر عصر رمان و شعر ویژگیِ زمانه ی خود را دارند؟ «من» به فکر فرو رفت و گفت:

برای شناخت بهتر و ساده‌تر ناگزیریم که ویژگی‌های مشترک شعر و رمان، که در واقع ویژگی‌های ادبیات را در برمی‌گیرد، کنار بگذاریم. این که هر کدام از این گونه‌های ادبی ناگزیر به داشتن ویژگی‌ها یا شکل و ساختاری‌اند که ما از آن طریق به آن‌ها شعر یا داستان یا رمان یا هر گونه‌ی ادبی دیگری می‌گوییم. هم چنین بهتر است در این جا یادآوری کنیم که در بحث ما شعر به معنای عام آن، شکلی از ادبیات که برآمد احساس و شعور آدمی در لحظه‌ای است و به کوتاهی بیان می شود و داستان یا رمان، برآمد احساس و شعور و تجربه و آرمان آدمی در یک دوره ‌یا دوره‌هایی است و به همان نسبت هم در دوره یا دوره‌هایی خوانده می‌شود. در نمونه‌ی شعر می‌توان ترانه‌های خیام را مثال زد و شعر نیما یوشیج را؛ در نمونه‌ی داستان یا رمان هم می‌توان داستان‌های سهروردی را مثال زد یا کارهای بهرام صادقی و صادق هدایت را. پس در این تعریف، ویس و رامین یا شاه‌نامه یا هفت گنبد نظامی گنجوی یا خسرو شیرین دیگر شعر نیست، رمانی است با زبان نظم چنان که بعضی از روایت‌های کوتاهی که از عارفان ایرانی مثل بایزید بسطامی، شمس تبریزی، حلاج، روزبهان و مانند این‌ها نقل شده است، دیگر داستان یا حکایت نیست. شعر است. انتزاع در آن به حد نهایت خود رسیده است.

پس خلاصه بکنم و بگویم ما می‌توانیم با پنج ویژگی متفاوت شعر و رمان را از هم تفکیک کنیم و با مقایسه‌ی این تفاوت‌ها متوجه شویم که شعر، آن چه که به طور عام می‌شناسیم، توان پاسخ به لحظه‌های پر کنش و گسترده‌ی زمان امروزی را ندارد.

این تفاوت‌ها چنین است:

شعر تک دیدگاه، تک بعدی، تک کانونی، تک صدایی و مهم‌تر از همه سخن‌گو و ناپرسنده است. چالش‌برانگیز نیست.

شعر در چشم‌اندازخود یا در ساختارش، حتا اگر دارای عمق و گذشته باشد، این عمق و گذشته خطی است. به این معنا استوره‌ساز نیست، آیین برانگیز نیست، تاریخ‌نما نیست. همه‌ی این پشتوانه‌های فرهنگی، آیینی و تاریخی را دور می‌زند.

شعر بازتاب لحظه‌ یا لحظه‌های احساس و شعور است و فاقد ساخت و شناخت موقعیت.

شعر بری از آرایه‌ی خاستگاه ‌های عینی و موقعیت‌ها و نهایت ارایه‌ی چهره‌ی تمام نمای انسانی است.

شعر ارتباط و کنشی آنی یا گذرا و بدون منظر دارد. راه به تجربه درآمده‌ای در آن نیست تا بتواند آن را به مخاطب منتقل کند.

شعر در صورت عمومی‌اش، یک بعدی، تک صدایی است و فرآورده‌ای برای نمایش یا ارائه‌ی کنش‌ها و واکنش‌های

فردی فارغ از داد و ستدهای پیرامونی. شعر نه تنها به چرایی‌های پیرامونی نمی‌پردازد، که در اساس ورای موقعیت‌ها حرکت می‌کند. هنگامی هم که موقعیت مطرح نیست، یعنی که انسان، اگر هم در شعر مطرح شود، فارغ از همه‌ی ساز و کارهای انسانی مطرح می‌شود.

رمان، گونه‌ای از ادبیات چند بعدی و چند صدایی است. چند صدایی هم به معنای باختینی آن و هم در معنای تشکیل‌دهنده‌ی عنصرهای آن. یعنی، خواننده با خواندن یک رمان خوب، با لایه‌های گوناگون و در سطح و عمق‌های متفاوت اندیشه، احساس و نهایت موقعیت‌های متعدد رو به رو می‌شود. یعنی آن چه که می‌تواند به انسان به‌ترین شناخت را بدهد، این تنها احساس یا تنها اندیشه یا تنها آرمان یا تنها تجربه نیست، چنان که به طور معمول شعر انجام می‌دهد، بلکه انسان امروز با توجه به شناختش از جهان گسترده و هزاران گونه دستاورد، ناگزیر است برای شناخت همه جانبه به موقعیتی همه جانبه دست یابد. یعنی احساس و اندیشه و تجربه و آرمان را به صورتی ملموس و به موقعیت درآمده بشناسد، خب، این کاری است که رمان می کند یا به تعریف عام این کاری است که روایت می‌کند.

از همین رو آن جا که شعر به روایت نزدیک می‌شود، از شعریت خود فاصله می گیرد و آن جا که رمان از روایت دور می‌شود، به شعر نزدیک می‌شود.

به زبان دیگر، شعر جدای از موقعیت، هر گونه موقعیتی، خود را به مخاطب می شناساند. در صورتی که هیچ گونه اثر روایتی بدون موقعیت شکل نمی‌گیرد.

«من» می پرسد: زمانی شعر اصلی‌ترین ظرف فرهنگ ایرانی بود، بیان روح ایرانی بیرون از شعر متصور نبود. چه شد که شعر نتوانست این جایگاه را حفظ کند؟ «من» می گویم:

کلیت این سخن با توجه به بیان عام در تعریف شعر درست است. چرا که در فرهنگ گذشته‌ی ایران، شعر به طور خاص و نظم به طور عام، اصلی‌ترین عنصر فرهنگی ما است که توانسته جان و خرد تاریخی ما را حفظ کند. و البته باید توجه کنیم که آن چه ما امروز از گذشته‌ی دور می‌دانیم و می‌تواند سکوی پرش ما باشد، همه به شعر یا نظم در نیامده‌اند. بخش مهمی از فرهنگ پویا و فعال ما مسکوت مانده، و بیرون از نظم فردوسی و نظامی گنجوی یا شعر حافظ است. به بیان دیگر، اگر به کاخ بزرگ اما فرسوده‌ی شعر یا نظم فارسی توجه کنیم، از چند شاعر و نویسنده‌ی مستقل و صاحب اندیشه، که منفعل قدرت دین و دولت نبوده‌اند، مثل رودکی، خاقانی، فردوسی، نظامی گنجوی، حافظ، عبید و یکی دو تا دیگر، دیگران حتا کسانی به بزرگی عطار و مولوی یا تکرارکننده‌ی همدیگرند یا آن چنان در چنبره‌ی عرفان فنافی‌اللهی یا صناعت شعری گرفتار آمده‌اند که این کاخ رفیع خوش‌نما، چاره‌ای جز فروریختن نداشت. چنان که اگر نگوییم از بعد از حافظ، دست کم از دوره‌ی صفوی به بعد شاهد این ریزش هستیم؛ منتها از سویی باور و جسارت اعلام آن را نداریم و از سوی دیگر توانایی جایگزینی را، تا این که مشروطیت فرامی‌رسد و حبابی که در حال خفه کردن فرهنگ فارسی است، می‌ترکد و با تلاش‌های نخست کسانی چون تقی رفعت، نیما وارد عرصه‌ی عمل می‌شود و یک تنه هر دو مسؤلیت را به به‌ترین نحو به عهده می‌گیرد. اگر چه زمزمه‌های فروریختن کاخ شعر فارسی آعاز شده بود، اما دانش و آگاهی لازم برای جسارت بیان آن را تنها نیما داشت. نیما هم این جسارت را به پشتوانه‌ی آگاهی از شناخت دقیق چرایی ادبیات به دست آورده بود. خلاصه کنم اگر تفکر و بینش نیما به درستی درک شده بود، گروهی مشتاق نظر او، تنها مقلد سطحی او نشده بودند، شاید هنوز هم دست کم شعر فارسی می‌توانست در عرصه‌ی گسترده‌تری از جامعه، دوشادوش تحول رمان حرکت کند یا جایگاهش را حفظ کند.

«من» جابجا می شود و می پرسد: این تحول ناشی از چیست؟ شرایط عینی (تاریخی اجتماعی) یا ناتوانی شعر در همپایی با روندهای معاصر؟

عامل‌های بسیاری در تحول گونه‌های دیگر ادبیات وجود دارد. شوربختانه شعر و به ویژه موسیقی ما نتوانستند به چند دلیل هم‌راه و هم‌پای رشد و تحول‌های تاریخی حرکت کنند. شاید بتوان مهم‌ترین معضل شعر را، همان ویژگی و جوهر یا ذات شعری شعر نامید. گفته‌اند شعر حاصل یا آفرینش لحظه‌‌ی تلاقی یا تفاهم احساس و اندیشه است. صرف نظر از این که این حرف بی‌ربطی است و هر غزل حافظ یا هر شعر ماندگاری حاصل تلاش‌های آگاهانه و ناآگاهانه‌ی شاعر است در فضایی از احساس و شعور و دانش و تعقل و شهود، اما به هر حال این تعریفی که نه تنها برای گونه‌های دیگر ادبیات، داستان، رمان و نمایش‌نامه مصداق ندارد، که در اساس شعر به طور عام برآمده‌ی ساختاری تک خردی، تک‌ساحتی و شوربختانه در ایران، به تعبیر دکتر آرامش دوستدار دین‌خو ست. منفعل اندیشه‌ای از پیش تعیین شده است. امری که در ذات رمان نمی‌گنجد. به بیان دیگر، شعر در روایت عام فرآورده‌ای فرهنگی است برای حال و نه قال، در صورتی که رمان بی آن که بخواهد از خواننده‌اش لذت خواندن دریغ بدارد، فرآورده ای است برای قال، به چالش گرفتن نه تنها همه‌ی داده‌های پیرامونی که حتا موقعیت مخاطب خود.

در واگویه «من» با «خودم» پرسش های دیگری هم هست که امیدوارم در آینده به آنها بپردازم. پرسش هایی مانند:

تا چه حد این نقش شعر را رمان به عهده گرفته است؟

این تحول تا چه حد جهانی ست؟

آیا رمان فارسی برای ایفای نقش ژانر غالب عناصری از شعر اخذ کرده است؟

آیا شعر معاصر فارسی در این جابجایی نقش ها دستخوش تحولی شده است؟

جریان غالب شعری در ایران (در میان ایرانیان) چیست؟ آیا شعر تمهیدها و عناصری از داستان گرفته است؟

شعر فارسی چگونه باید باشد تا ماندگار بماند و تاثیرگذار؟



نظر شما؟

نام:

پست الکترونیک(اختياری):

عنوان:

نظر:
codeimgکد روی تصویررا اينجا وارد کنيد:

نظر شما پس از بازبینی توسط مدير سايت منتشر خواهد شد