logo





پرویز احمدی نژاد

روخوانی تراژدی «یتیم چین» اثر ولتر
در سالن ادبی خانم ژوفرن

پنجشنبه ۳ اسفند ۱۳۹۶ - ۲۲ فوريه ۲۰۱۸



با دیدن تابلوی بالا، نمیدانم چرا تمایل شدیدی در من ایجاد میشود تا به هر طریقی که شده خودم را به این جلسه برسانم. اما دستم به دامن خانم ژوفرن که همسر کارخانه دار معروفی است نمی رسد. نه پارتی دارم ونه کسی رادر جمع منورالفکران پاریسی میشناسم. اما فکری به خاطرم می رسد، و میدانم که مونتسکیو با نوشتن " نامه های پارسی " خیلی معروف شده و حالا بخاطر ایرانی بودنم هم که شده شاید مشکل گشایم شود. می دانم که پاتوقش کافه ی پروکوپ است. بسرعت خودم را به محله ی ششم پاریس، خیابان کمدی قدیم، شماه ی13 میرسانم و خوشبختانه اسم مشتریهای معروف پشت صندلی ها نوشته شده. مونتسکیو را که خیلی پیر و فرسوده شده پیدا میکنم. با بچه های فرهنگنامه مشغول شطرنج بازی است. خودم را معرفی میکنم: سلام آقای مونتسکیو، من اوزبک هستم و تازگیها برگشته ام پاریس و قرار است از زندگی پاریسی ها گزارشی تهیه کنم. ابتدا من را بجا نمی آورد، اما با یک برگشت دویست و شصت ساله به عقب، اوزبک، یکی از شخصیتهای نامه های پارسی را باز میشناسد.از سلام وعلیکها بگذریم، اما وقتی سراغ غلامان و خواجه ها و زنهای حرمسرا را می گیرد، در جواب می گویم که ای بابا کجایی؟ ما هم انقلاب کردیم و انقلاب ما را...همه چیز قرار بود تغیر کند؛ شاه رفت و شیخ آمد، اما استبداد ادامه دارد. آقای مونتسکیو، فقط امیدمان به زنهاست. البته آن زنهایی که شما میشناختی، دود شدند و رفتند هوا. این روزها بعضی از زنها لچکهایشان را از سر برداشته و به سر چوب میبندند و نمیدانید چه رعشه ای بر اندام هر چه آقا زاده و حاجی زاده و شاه زاده و شیخ زاده و غلام و خواجه انداخته اند. آقای مونتسکیو، شرح احوال ولایت را بگذاریم برای فرصتی دیگر، که گفتنیها بسیار است. من آمده ام تا شما من را به سالن این خانم ژوفرن ببرید، می خواهم بدانم آنجا چه میگذرد...چه درد سرتان بدهم، قول میدهد و اسم و آدرسم را میگیرد. خودم رابه بازار کهنه فروشان می رسانم و یکدست لباس قرن هیجدهمی و یک کلاه گیس یک بار مصرفی تهیه میکنم. همه چیز آماده است، فقط کارت دعوت خانم ژوفرن باید برسد، که آنهم بعد از دو روز انتظار کشنده بدستم می رسد. روز موعود یک کالسکه کرایه می کنم و خود را به منزل خانم ژوفرن می رسانم. پیشخدمت در را باز می کند و می پرسد: اسم چه کسی را باید اعلام کنم؟ می گویم: اوزبک. اوزبک ِ نامه های پارسی. وارد سالن که میشوم، خانم ژوفرن به استقبالم می آید ودستش را جلوی صورتم قرار می دهد و من هم در موقعیتی قرار می گیرم که به ناچار بوسه ای از دستش میگیرم. همه طوری نگاه می کنند که انگار من را سالهاست می شناسند. گویا این کتاب را همه خوانده اند. اما همه به هم شباهت دارند و من هیچ کس را نمی شناسم. مونتسکیو را پیدا می کنم و کنارش می نشینم؛ به امید آنکه با کمک او بقیه را شناسایی کنم و دلیل این اجتماع را جویا شوم.

مونتسکیو درد دلش باز می شود : ولترِ بیچاره با وجودیکه زندگی اش را صرف زبان، هنر، تئاتر، ادبیات، فلسفه و بسیار چیزهای دیگر این فرنگستان کرده است، اما بیشتر عمرش را در تبعید گذرانده واکنون هم در تبعید است. کتابها یش را هم یکی در میان یا ممنوع کرده اند، یا سوزانده اند0 امروز در غیبت او دیدرو با کمک دالامبر، نیمتنه ی او را آورده وگذاشته آن بالا وسط مجلس تا با حضور طیف وسیعی از اهل ادب و علم و هنر و سیاست و مذهب و... به روخوانی یکی از نمایشنامه های او گوش دهیم. متعصبین سلطنت، پارلمان و کلیسا باید بدانند که اگر جسم او رااز وطنش دور کرده اند، روح و کلام او با ماست و اینجاست. خانم ژوفرن آرام و قرار ندارد، پشت سر لوکن ایستاده و همه را تحت نظر دارد. آقای لوکن، هنرپیشه ی نقش اول نسخه ی دست نویس نمایشنامه ی " یتیم چین " اثر ولتر را در دست دارد و برای رو خوانی آماده است. خانم ژوفرن را می بینم که با ملاهت و مهارت بر این جمعی که اکثر آنها مرد هستند حکمرانی می کند و همه از او اطاعت ! جل الخالق ! اینجا همه چیز بر عکس ولایت گل و بلبل است. در پاریس از این سالنها فراوان پیدا می شود و ریاست همگی شان هم به عهده ی خانمها است : سالن خانم نکر، سالن خانم لسپیناس، سالن خانم هلوتیوس...این سرکار خانمها برای گسترش و نشر افکار این آقایان بسیار تلاش کرده اند ، اما امروزه نامشان به فراموشی سپرده شده.

مونتسکیو در میان حضار دنبال آدمهای سرشناس می گردد و یکی یکی آنها را معرفی می کند : طرف چپ ردیف اول کنت دو بوفون، گیاه شناس، فیلسوف و همکار فرهنگنامه نشسته است. پشت سر او فیزیکدان آقای رئومور. خانم ژولی دو لسپیناس هم که معرف حضورتان است؟ من با خجالت می گویم نه! ادامه می دهد همان خانمی که سالن ادبی دارد و رمان نویس مشهوری هم است. پشت سر او خانم آن ماری دو بوکاژ نشسته که زن فرهیخته ای است و سالن ادبی خودش را ترتیب می دهد. آنجا هم پرنس دو کونتی نشسته؛ شاهزاده ای روشنفکر و مخالف لویی پانزدهم. ردیف دوم فرانسوا کسنی، پزشک و اقتصاد دان؛ ژرمن سوفلو، آرشیتکت؛ ژان فیلیپ رامو، آهنگساز و موسیقیدان؛ کندیاک ،روانشناس معروف را میبینید. سمت راست هم هلوتیوس، شاعر، فیلسوف ماتریالیست و فراماسون کنار همسرش که معرف حضورتان هست – بله، آن کاترین که سالن ادبی دارد. – آفرین. کنار آنها خانم فرانسواز دو گرافینی، رمان نویس با ماری وو صحبت می کند. ردیف دوم اَبه رنال، کشیش، نویسنده، متفکر آزادیخواه، مخالف برده داری و ضد کلنیالیسم ایستاده و فردریش ملشیور گریم ، ادیب آلمانی و دوست دیدرو هم آنجاست. البته تازگیها روابطشان شکر آب شده است، چون گریم با عقاید انقلابیون مخالفت نشان می دهد...خلاصه آنقدر آدمهای اسم و رسم دار از طبقات و تفکرات گوناگون را نام برد که ذکراسامی همه برایم مقدور نیست. اگر اسم کسی از قلم افتاد به حساب کم حافظه گی اوزبک بگذارید.اما اسم یکی از این آقایان را از یاد نمی برم و او آقای مالزرب است که میان این جمع نشسته و با همه خوش و بش میکند. آقای مونتسکیو از او شرح مفصلی داد و من در فرصت کوتاهی که تا شروع نمایشنامه خوانی مانده است، خلاصه اش را نقل میکنم. آقای مالزرب تحصیلات حقوق دارد و قاضی است. عضو آکادمی فرانسه و مدتی وزیر بوده، سپس از طرف پادشاه به سمت رئیس اداره ی بررسی کتابها برگزیده شده است؛ به عبارت دیگر یعنی رئیس اداره ی سانسورو دارای امتیاز از طرف شاه. همه ی کتابها قبل از چاپ و نشر باید از زیر نظر او رد شده و او آنها را می خواند و کاملآ آگاه است که هر کسی چه ارجی دارد. این خواندنها باعث شده که از علم، هنر، فلسفه، الهیات، ادبیات، تئاتر...آگاهی داشته باشد. اینجا حس میکنم که آقای مونتسکیو دارد با احترام و اندکی با محبت از آقای مالزرب صحبت می کند. به او می گویم، آقای مونتسکیو مگر خود شما چند بار گرفتار سانسور نشدید، و این کتابِ نامه های پارسی را مجبور نشدید مخفیانه و بدون نام چاپ کنید؟ حالا این آقای سانسورچی شده است آدم آگاه؟ آقای مونتسکیو به اطراف نگاه می کند تا مطمئن شود کسی به حرفهای ما گوش نمی دهد؛ سپس کمی آرامتر ادامه می دهد. چند ماه پیش آقای مالزرب مطلع می شود که با فشار متعصبین کلیسا، پارلمان دستور تفتیش خانه ی دیدرو و ضبط دست نوشته ها و آثاراو را صادر کرده است. فورآ با دیدرو تماس می گیرد و به او می گوید که قرار است تا بیست و چهار ساعت دیگر خانه اش را تفتیش کنند. دیدرو که از شنیدن این خبر از دهان رئیس کل سانسورچیان مبهوت و حیران مانده، می گوید: مدتهاست هرچه که نوشته ام در خانه ام انبار کرده ام ؛ در این فرصت کوتاه کجا می توانم آنها را پنهان کنم، و چه کسی حاضر است این خطر را بپذیرد؟ آقای مالزرب پاسخ می دهد: فکر می کنم خانه ی من بهترین محل برای مخفی کردن آثار ارزشمند شما باشد؛ آنها را به خانه ی من منتقل کنید، آنجا تنها محلی است که ماموران سر نمی کشند!...و به این ترتیب چندین اثر چاپ نشده ی دیدرو از خطر نابودی نجات پیدا می کنند. دیدرو حالا می داند نوشته های خطرناکش را کجا پنهان کند. هرچند؛ مدتی است که از هر اثرش یک نسخه دست نویس می فرستد برای کاترین، تزار روسیه، که کتابخانه اش را خریده است ومقرری ای هم به او می دهد تا باخیال راحت بیاندیشد و بنویسد... من مات و مبهوت مانده ام و انگشت شستم را بطرف مالزرب بلند می کنم. البته در اروپا این حرکت به معنای تحسین است، نه چیز دیگری.

نمایشنامه خوانی شروع می شود. من که از تراژدی، آنهم به صورت شعر چیزی سر در نمی آورم؛ پلکهایم سنگینی می کند و در رویا فرو می روم. ولایت خودمان را میبینم که اگر مثلأ بخواهند فقط برای نمایشنامه نویسان تبعیدی یا مهاجر رو خوانی برگزار کنند، چقدر مجسمه باید بسازند؟ چند نفر آدم حسابی دور هم جمع می شوند؟ چند هنرپیشه ی "نقش اول" حاضر می شوند نمایشنامه ای از این تبعیدی ها را قرائت کنند؟ در آسمانها پرسه می زنم و با ساعدی، بیضایی، یلفانی، مکی، رادین، صیاد، رحمانی نژاد، قاسمی، دانشور...در اینجا و آنجا برخورد می کنم. هر کدام در یک سیاره ای! بدون تعاون یاران و عاری از شانس این منورالفکران! باز خواب میبینم که خانمها لچکهایشان را از سر برداشته اند و گذاشته اند سر چوب...کم کم تعدادشان بیشتر می شود ...و از دور لشکری پر هیبت پیش می آید...رخسان هم در میان آنهاست . روی کاغذی نوشته است : نامه ی شصت و نهم. گر چه مرا در محیطی سخت مقید ساخته بودی ولی من پیوسته آزاد میزیستم. رخسان...آری رخسانِ بدیع الجمال ...

صدای کف زدنها بیدارم می کند.آقای مونتسکیو می گوید : اوزبک خان ! شاید مگر خانمها...به همت خانم ژوفرن، کمدی فرانسز این نمایشنامه را برای اجرا پذیرفته است. بعد از این جلسه و پشتیبانی این شخصیتها مگر کسی می تواند مانع اجرا شود؟ و با کنایه اضافه می کند: اگر خواستید به کمدی فرانسز برای تماشا بروید، بهتر است قبلأ کمی استراحت کنید، آدم اگر خسته باشد زود خواب می گیردش.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

یادداشت: جلسه ی رو خوانی از تراژدی " یتیم چین " سال 1755 بوسیله ی بازیگر معروف لوکن، در سالن ادبی خانم ژوفرن برگزار شد. ماه اوت همین سال این تراژدی با بازی او در کمدی فرانسز اجرا شد و موفقیت بزرگی بدست آورد. تعدادی از شخصیتهایی که در بالا نامشان ذکر شد در این جلسه حضور داشتند، ومن اسامی عده ای دیگر را به آنها اضافه کردم. نقاش این تابلو گابریل لومونیه این اثر را در سال 1812خلق کرده، و شخصیتهایی را به تصویر در آورده که همگی در این جلسه حضور نداشته اند، ولی آنها در اغلب سالنهای ادبی شرکت می کردند.

بخشی از کتاب " دیدرو، مبتکر درام خانوادگی " – نوشته من و در انتظار انتشار.)

پرویز احمدی نژاد پاریس، فوریه 2018

نظر شما؟

نام:

پست الکترونیک(اختياری):

عنوان:

نظر:
codeimgکد روی تصویررا اينجا وارد کنيد:

نظر شما پس از بازبینی توسط مدير سايت منتشر خواهد شد