logo





جمشید جان پروانی

نگاهی به رمان "الگوریتم"، نوشته ی محسن نکومنش فرد

شنبه ۱۷ تير ۱۳۹۶ - ۰۸ ژوييه ۲۰۱۷


(محسن نکومنش فرد)

برای نوشته کردن یک رمان ارزشمند داشتن یک موضوع خوب برای پردازش بسیار مهم است. امروزه بحث بر سر دلایل جهانی نشدن رمان پارسی بسیار داغ است و نظرات مختلفی برای این عدم موفقیت ارائه میشود. به غیر از زبان پارسی که جهانی نیست نداشتن یک موضوع جهانی و فراگیر، کمبود دیگری است که در این زمینه به آن اشاره شده است. نمیتوان مسوولیت ناکامی در تلاش برای جهانی کردن رمان پارسی را تنها به گردن رمان نویسان گذاشت. عناصری مانند زبان از اختیار نویسنده خارجند. ولی این که نویسنده به چه چیزی بپردازد و چقدر برای نوشته کردن عرق بریزد از اختیارات نویسنده است. داشتن طرح اولیه مانند نفت است؛ برای بهره بردن از همه اجزای درونی آن به دانش تجزیه نیاز است وگرنه عرضهی مواد خام به بازار موجب حیف و میل شدن آن میشود.
چندی پیش آخرین رمان محسن نکومنش فرد با عنوان الگوریتم را خواندم، رمانی که به نظرم گیرا، جذاب و متفاوت آمد. رمان سیر سیالی در زندگی محمد خوارزمی دارد. محمد خوارزمی به سویدن مهاجرت کرده و به عنوان آموزگار ریاضی کار میکند. دستار بر سر و سوار بر الاغ محبوبش ـالماس- وارد حویلی مکتب میشود و همکارهای جدیدش را ملاقات میکند. روز اول کاریاش چندان موفق نیست و ظاهرش همه را متعجب میکند. محمد بعد از توضیح مفصل راجع به هویت مبهم خودش برای روشنی بیشتر از سفرش به هند برای یادگیری بیشتر ریاضی و ملاقاتهای شبانه با شیوا، ویشنو و آریابهاتا میگوید. از سفری میگوید که مسیرش از راه ابریشم میگذرد و در شهر هرات دختری را بر سر راه او قرار میدهد و...

رمان با دانای کل و یا سوم شخص شروع میشود و به اول شخص تغییر میکند. این بازی مدام در رمان در فصول مختلف تکرار میشود. جیمز جویس نویسنده ایرلندی که بعنوان پدر ادبیات داستانی مدرن شناخته میشود میگوید: تمام قصهها پیش از این گفته شده و در هزار و یک شب خلاصه میشود، وظیفه نویسنده مدرن بازنویسی قصههای پیشین با روایت مدرن است. گاهی در رمان خواننده نمیداند که راوی چه کسی هست برای این که راوی گاهی مستقیما با خود خواننده گپ میزند. شکستن دیوار چهارم تخنیکی هست که در رمانهای پست مدرنیستی و ریالیستی جادویی کاربرد فراوانی دارد و همین تخنیکهاست که رمانهای از آن دست را خواندنیتر میکند. امروزه اگر رمان یک روایت ساده و خطی داشته باشد شاید کمتر کسی بخواهد آن را بخواند. در رمان الگوریتم راوی گاهی الاغ محمد خوارزمی است، یک الاغ فیلسوف که گاهی داناییاش از خوارزمی هم فراتر میرود. الاغ در ظاهر با خوارزمی درد دل میکند اما راویی است که مخاطبش بطور مستقیم خواننده رمان است، نقد رفتارهای انسان از زبان یک حیوان. نقدهایی که هر روز به ما میشود و یا خودمان هم متوجه این نقدها هستیم اما از زبان یک حیوان، آن هم الاغ که در فرهنگ ما نماد نادانی است، بسیار جالب است.



رمان الگوریتم حواشی زندگی محمد خوارزمی است، ریاضی دانی که اطلاع زیادی از او در دست نیست. در جایی از رمان خود خوارزمی در دنیای مجازی به دنبال هویت خود میگردد اما برخی از اطلاعاتی را که مییابد با واقعیت بسیار فاصله دارند و یا اطلاعات منابع مختلف در مورد او، در تضاد با یکدیگر قرار میگیرند. پرادختن به این نوع موضوعات چندان در رمان ایرانی معمول نیست، یا حداقل من نخواندهام. در دنیای غرب براحتی میشود راجع به یک شخصیت تاریخی بسیار کتابها و فیلمها یافت اما در ایران این اتفاق فقط برای امامهای معصوم افتاده است و ما از شخصیتهای دیگر چون دانشمندان و ادیبان چیز زیادی نمیدانیم و کسی بر حواشی زندگی آنها چیزی نوشته نکرده و ظاهرا علاقه چندانی هم به پرداختن به این موارد وجود ندارد . رمان الگوریتم برای خوارزمی زندگیای را فضا سازی میکند که در خور تامل است. اگر کتاب معلومات زیادی در باره خوارزمی نداده باشد دست کم مخاطب پارسی را متوجه این واقعیت میکند که به موضوعاتی از این دست کم پرداخته شده است و جای کار در این موارد وجود دارد. نویسندهی رمان که خود به تدریس ریاضیات مشغول است فرد مناسبی برای نوشته کردن این رمان است. در جایی از رمان نظریه ریاضی – قضیه ی حمار- را براحتی توضیح میدهد و، چنان که در عنوان نظریه حمار مستتر است، برای تبیین قضیه از رفتار خود حیوان مثال میآورد.

الگوریتم اصطلاحی در علم ریاضی است و به مجموعهای متناهی از دستورالعملها اطلاق میشود که به ترتیب خاصی اجرا میشوند و مسئلهای را حل میکنند. از طرفی اروپاییها ریاضیدان بزرگ محمد خوارزمی را با نام الگوریتم میشناسند. تم عاشقانه رمان موضوع دو خط موازی در یک صفحه را در ذهن خواننده زنده میکند. خوارزمی به دختر هراتی بسیار نزدیک میشود اما هیچ وقت وصال مرسوم در داستانها تحقق پیدا نمیکند. ‌‌ٰٔ‌ٓاز طرفی رابطه محمد با الاغش بسیار نزدیک است چنان که اگر خرهای نر به دنبال الاغش باشند نگران میشود و خودش هم با زنی نزدیکی نمی کند برای این که به الاغش وفادار بماند. در قسمتهای پایانی رمان دختر هراتی به محمد میگوید حالا که الماس (الاغ محمد) مرده دیگر مانعی وجود ندارد تا از من دوری کنی. اما باز محمد از تعمیق رابطهاش با زن خود داری میکند. در تمام رمان این تنهایی جریان دارد، گویی که ناف این انسان را با تنهایی بریده باشند. او همه جا باید تنها باشد، در مملکت خودش، در دربار خلیفه، در هندوستان و در نهایت در سویدن. همواره به کسانی که دوست دارد نزدیک میشود اما هیچ وقت با آنها نمیماند. تا عادت میکند باید غزل خداحافظی را بخواند. یک یاس عمیق به نوعی در همه رمان جریان دارد.

در سفر هندوستان محمد با چند هندی اشنا میشود که شبهای زیادی دور آتش با هم در باره اندیشههای بودا گپ میزنند. سه مرد هندی شیوا، ویشنو و آریابهاتا هستند. ویشنو ایزد بقا در زمین و حفاظتگر خدایان است و همیشه از نفوذ بسیار بالایی بین خدایان برخودار است. در تناسخ هندویسم معروف است که بودا بازافریده شدهی ویشنو است. در هندویسم هم مانند آیین زرتشت دنیا به چهار دوره تقسیم میشود که هر دوره در خود به سه دوره دیگر تقسیم میشود که به عقیده هندوها تمام این دورهها تناسخهای متفاوت ویشنو است که بصورتهای مختلف باز افریده میشود.
آریابهاتا یک ریاضی دان و منجم هندی است، یک فرد تاریخی که ارتباطی با اساطیر ندارد. اما خدمات و تحقیقهای او در ریاضی بسیار تاثیر گذار بوده است.

اما شیوا پیچیده ترین ایزد هندوهاست. شیوا ایزد شر و ایزد نیکی است. ایزدی که همه چیز را خراب میکند تا آن را از نو بسازد. ایزدی که همیشه در تاریکیهاست و گاهی به دو صورت زن و مرد نشان داده میشود و یا به گفته براهنی‌ زنمرد است. خدای عشق است و شهوت. شیوا چشم سومی دارد در پیشانی خود، همان چشمی که همه چیز را میبیند و اگر آن را باز کند همه دنیا نابود میشود و مولانا آن را چشم دانایی میداند. چشمی که در بسیاری از فرهنگهای مختلف نشانه دانای کل است. شیوا خراب کننده همه خودپسندیها است و این خودخواهی است که شیوا آن را نابود میکند تا از نو بسازد. ستونی که همیشه در پیش مجسمه شیوا قرار دارد؛ آن را آلت تناسلیاش میدانند که نشانه از باروری و قدرت مردانگی او دارد و آرایشی که صورت اوست نشانه از زیبایی زنانگی او. اخیرا در سال ۲۰۱۶ بیبیسی مستندی پخش کرد که شواهدی حاکی از فضایی بودن شیوا را نشان میداد و این که او ماقبل تاریخ سفری به زمین داشته است. شیوا نه تنها برای دیندارها جذاب است بلکه دانشمندها هم به او علاقه فراوان دارند. پس بعید نیست که شیوا مورد علاقه یک ریاضی دان هم باشد.

در کنار هم جمع شدن همهی این شخصیتها از جذابیتهای دیگر این رمان است. یک نویسنده هیچ وقت شخصیتهایش را بیجهت انتخاب نمیکند بخصوص که نویسنده یک نویسنده زبردست باشد. در بحثهای شبانه این شخصیتها موضوع اصلی دین است. خوارزمی که یک مسلمان است سعی میکند مسلمانی خودش را حفظ کند. در جمع شبانهشان این شیوا است که مدام عقیده همه را نقد میکند و ویشنو هم مدام سعی میکند همه چیز را درست کند و محافظه کار باشد. و البته خوارزمی دربرابر این حملهها ایستادگی میکند. شاید این بهترین تمثیل از یک مسلمان باشد که حتا خدا هم نمیتواند یک مسلمان را از دینش منصرف کند.

از مهمترین سوالات کتاب مساله هویت است. خوارزمی که در وطن خود بیگانه بوده حالا در کشور جدید هم مهاجر شده که از فرهنگ خودش بسیار بدور است. هیچ کس او را نمیشناسد. داستان الگوریتم داستان تمام نویسندگان و بزرگان ادبیات پارسی است که به اجبار تن به مهاجرت دادهاند. کسانی که از کشور خودشان به دلیل حکومت بی کفایت مجبور به ترک وطن شدهاند و در کشور جدید هیچ کس آنها را نمیشناسد و مثل همه مهاجرهای دیگر دیده میشوند. کسانی که بعد از مدتی زندگی در کشور جدید از فرهنگ و جامعه خود هم فاصله میگیرند و برای هم وطنان و نسل آینده خود هم بیگانه میشوند.

رمان الگوریتم در نوع خودش کمنظیر است. نویسنده به موضوع خوبی پرداخته و قصه دلنشینی نوشته کرده که خواندنش لذتبخش است. این رمان که چندان هم قطور نیست به موضوعات بسیاری میپردازد. مسایل مختلف ریاضی، مباحث فلسفی، دگماتیسمهای گوناگون مذهبی و متلکهای بیشمار به مدعیان ادبیات و فرهنگ، از حداقل موضوعاتی است که توجه خواننده را بخود جلب میکند. اگر از من پرسیده باشید که کتاب در کدام مکتب ادبی قرار میگیرد؟ جوابی برای شما نخواهم داشت. الگوریتم اثری پیچیده است که جا دادن آن در یک مکتب امر درستی بنظر نمیرسد. بهتر است شما به عنوان خواننده کتاب را بخوانید، از محتوایش لذت ببرید و بعد آن را در هر ژانر ادبی که خواستید جای دهید.


۷ جولای ۲۰۱۷
جمشید جان پروانی


نظر شما؟

نام:

پست الکترونیک(اختياری):

عنوان:

نظر:
codeimgکد روی تصویررا اينجا وارد کنيد:

نظر شما پس از بازبینی توسط مدير سايت منتشر خواهد شد