سوراخ دعا

گفت شخصی :« خوب وِرد آورده ای
لیک سوراخ ِ دعا گم کرده‌ای ....۴/۲۲۲۲

بسیاری از ضرب المثل های رایج در زبان فارسی برگرفته از مطالبی ست که در حکایات، سینه به سینه نقل شده است. حتی در بسیاری موارد می‌توان سرچشمهٔ ضرب المثلی را از آثار بزرگان ادب و فرهنگ بدست آورد. ضرب المثل طنز آلود « سوراخ دعا را گم کردن» یکی از آنهاست که ظاهرا نخستین بار در «مقالات شمس» آمده ست :

« اگر این نصرانی صد روز سخن گوید ملول نشوم /// چندان علم‌ها می‌داند و هیچ صلاح ِ کار خود نمی‌داند . //// سوراخ غلط کرده ست. اَرِحنی رایحةَ الجنَّه ( رایحهٔ بهشت را برسان) به وقت ِ استِنجا (طهارت ِ مقعد) می‌گوید.دعا راست است؛ سوراخ غلط کرده ! »‌ ص۳۰۹

مولانا همین مضمون را در دفتر چهارم مثنوی چنین آورده است : (برگزیدهٔ ابیات)

در وضو هر عضو را وِردی جدا
آمده ست اندر خبر؛ بهرِ دعا
چون که استنشاق ِ بینی می‌کنی
بوی جَنّت خواه از ربِّ غنی
چون که استنجا کنی ، وِرد ِ سُخُن
این بُوَد: « یارب تو زاینم پاک کن
دست ِ من این جا رسید؛ این را بشست
دستم اندر شستن ِ جان ست سست »
آن یکی در وقت ِ استنجا بگفت
که : « مرا با بوی ِ جَنَّت دار جفت » ...
گفت شخصی : «خوب وِرد آورده‌ای
لیک سوراخ ِ دعا گم کرده ای
بوی گل بهر ِ مشام ست ای دلیر
جای آن بو نیست این سوراخ ِ زیر ...
این دعا چون ورد ِ بینی بود؛ چُون
وردِ بینی را تو آوردی به کون؟ »

اما منظور مولانا از آوردن این طنز بسیار فراتر می‌رود. وی طعنه‌ای سخت بر حماقت ِ عوام می ‌زند،که دانسته و ندانسته در برابر مغروران ِ متوهم که خود را بزرگ می‌پندارند اظهار مهر و دوستی می‌کنند اما با کسانی که اهل معرفتند و خداشناس به تکبّر رفتار می‌کنند. مولانا ابلهان را چون مقعدی به تصویر می‌کشد، که هرچه بیشتر با آب ِ سلام و ثنا بشویند شان؛ باز هم رایحهٔ بوستان ِ خیر و دوستی نمی دهند و گند ِ تفرعن ِ آنان دماغ را آزار می‌دهد:

ای تواضع برده پیش ِ ابلهان
وی تکبّر برده تو پیش ِ شهان
آن تکبّر بر خسان خوب است و چُست
هین؛ مرو معکوس؛ عکسش بند ِ توست ...
و دیگر تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل

محمد بینش (زیبا روز)

https://zibarooz.blogfa.com/post/449