قدیمیترین نظامهای نوشتاری بشر، گرچه خاستگاهشان خاورمیانه است، اما برای مدتهای طولانی تنها در ترجمههای غربی در دسترس بودند. اکنون یک گروه بینالمللی این میراث استعماری را به چالش کشیده و با بهرهگیری از دیجیتالیسازی مدرن میکوشد نابرابریهای تاریخی قدرت را اصلاح کند.
این لوحهای گلی که تا ۴۰۰۰ سال قدمت دارند و در بینالنهرین ـ منطقهای که امروز بخشی از عراق است ـ پدید آمدهاند، اکنون عمدتاً در موزههای اروپایی نگهداری میشوند. اما پروژهای تازه دستکم محتوای آنها را از راه زبان، دوباره به خاورمیانه بازمیگرداند.
اگرچه خط میخی (Cuneiform) در سرزمینی پدید آمد که امروز عراق نام دارد، بیشتر لوحهای گلی باقیمانده و تا ۴۰۰۰ ساله آن اکنون در موزههای غربی مانند موزه بریتانیا در لندن یا موزه لور در پاریس نگهداری میشوند. استعمار و امپریالیسم این آثار را از زادگاهشان بیرون بردهاند و در نتیجه، ترجمههای آنها تقریباً بهطور انحصاری به زبانهای اروپایی موجود بوده است.
به این ترتیب، درست همان مردمانی که بازماندگان مستقیم پدیدآورندگان این آثار هستند، از دسترسی آزاد زبانی به آنها محروم ماندهاند. یک تیم بینالمللی پژوهشی میخواهد این وضعیت را تغییر دهد و اکنون نسخه عربی «ابتکار کتابخانه دیجیتال خط میخی» را منتشر کرده است. هدف آنها این است که این میراث فرهنگی را دستکم از نظر زبانی به «خانه» بازگردانند.
CDLI-ACT ، پروژهای برای استعمارزدایی دیجیتال
در چارچوب پروژه «دسترسی به متون خط میخی» (CDLI-ACT)، پژوهشگران یک رابط کاربری عربی برای «ابتکار کتابخانه دیجیتال خط میخی» ایجاد کردهاند. این رابط تازه که از طریق
cdli.earth/ar در دسترس است، قرار است در بلندمدت حدود ۷۰ هزار سطر متن را به زبان عربی قابل استفاده کند. در میان این متون، اسطورهها، قوانین، نامهها، نوشتههای پزشکی و متون نجومی دیده میشود. این پروژه نشان میدهد که زیرساخت دیجیتال صرفاً برای ذخیره اطلاعات نیست، بلکه میتواند روابط قدرت را در راستای دسترسی آزاد و اخلاق دیجیتال دگرگون کند.
دکتر امیلی پاگه پرون از خدمات دادههای باستانشناسی در دانشگاه نیویورک در گفتوگو با
phys.org توضیح میدهد که «کاوشهایی که اغلب با فعالیتهای امپریالیستی قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم پیوند داشتند» این آثار مهم را زمانی از سرزمین اصلیشان خارج کردند. در نتیجه، این آثار نهتنها از نظر فیزیکی در اختیار وارثان واقعی خود نیستند، بلکه ترجمههایشان نیز تقریباً فقط به زبانهای اروپایی، بهویژه انگلیسی، انجام شده است.
تا امروز، مردم جوامع شرقی در دسترسی به بخشهای مهمی از تاریخ بشر با نوعی محرومیت روبهرو بودهاند؛ با وجود آنکه این متون در اصل در سرزمینهای خودشان پدید آمدهاند.
اکنون با رابط عربی CDLI، پژوهشگرانی از University of Al-Qadisiyah، University of York و Lund University میکوشند این نابرابری را جبران کنند.
چرا این پروژه اهمیت دارد
رونه راتنبورگ، یکی از پژوهشگران این طرح، میگوید:
«این ابتکار تازه نهتنها به حفظ قدیمیترین نظامهای نوشتاری شناختهشده کمک خواهد کرد، بلکه آنها را برای نسل جدیدی در سراسر جهان در دسترس قرار میدهد و بهویژه جوامع منطقهای را دوباره با میراث فرهنگیای پیوند میدهد که در همانجا پدید آمده است.»
به این ترتیب، دیجیتالیسازی به ابزاری برای عدالت بدل میشود: متنها همچنان در لندن و پاریس باقی میمانند، اما محتوای آنها از نظر زبانی به زادگاه خود بازمیگردد.
به نقل از t:n digital pioneers
۸ مه ۲۰۲۶
