در دانشگاه آزاد برلین، فیلولوژی کلاسیک با هوش مصنوعی تلاقی میکند. یک تیم پژوهشی بینالمللی در حال دیجیتالسازی دستنوشتههای عثمانی-ترکی از شش قرن در کوه آتوس است. نرمافزاری جدید قرار است این متون را بهطور خودکار رونویسی کند.
وقتی ریچارد ویتمن برای همکاران ترک خود از برگهای تقریباً ۶۰۰ ساله سخن میگوید که در صومعهای در کوه آتوس یافته است، به گفته خودش، آنها دچار لرزش هیجان میشوند. این یادداشت، که بهزحمت از یک برگه کوچک یادداشت بزرگتر است، نامهای ساده برای تبریک به یک رئیس صومعه است—نوشتهشده به نثری ساده توسط سلطان محمد دوم، همان کسی که اندکی بعد قسطنطنیه را برای عثمانیان فتح کرد.
این برگه بخشی از حدود ۳۰ هزار سند عثمانی-ترکی است که در بیست صومعه کوه آتوس نگهداری میشود—جمهوری نیمهخودمختار راهبان ارتدوکس در شبهجزیرهای در شمال یونان. ویتمن، معاون مؤسسه شرقشناسی استانبول (وابسته به بنیاد ماکس وبر)، در تیمی پژوهشی بینالمللی با عنوان «Manuscripta Ottomanica montis Athonis» (دستنوشتههای عثمانی کوه آتوس) فعالیت میکند که پژوهشگرانی از دانشگاه آزاد برلین نیز در آن حضور دارند.
دانشمندان قصد دارند طی ده سال همه این اسناد را دیجیتالسازی کرده و فهرستی شامل آوانویسی و ترجمه آنها تهیه کنند. همچنین هدف آنها توسعه نخستین نرمافزار مبتنی بر هوش مصنوعی است که بتواند خط دستنویس عثمانی-ترکی را بخواند. پژوهشگران امیدوارند در پایان این پروژه بهتر درک کنند که چرا یک سلطان آینده عثمانی—حاکم یکی از قدرتمندترین امپراتوریهای مسلمان—چنین احترامی به یک راهب ارتدوکس یونانی نشان داده است.
جزیرهای از صلح
کوه آتوس گنجینهای منحصربهفرد از اسناد را در خود جای داده که برخی از آنها به قرن نهم میلادی بازمیگردد. در صومعههایی که بر دامنهها و صخرههای تند این منطقه ساخته شدهاند، برخی از کهنترین نسخههای کتاب مقدس و دستنوشتههای تذهیبشده از سراسر اروپا نگهداری میشود.
در کنار این متون مذهبی، ردپای نزدیک به شش قرن سلطه عثمانی نیز باقی مانده است. عثمانیان پیش از سقوط قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳، این بخش از شمال یونان را به کنترل خود درآوردند و تا سال ۱۹۱۲—مدتها پس از انقلاب یونان—آن را حفظ کردند. آنها بهجای تسخیری خشونتآمیز، روابط خود را از طریق مذاکره تنظیم کردند. صومعههای کوه آتوس مالک زمینهای گستردهای در شرق مدیترانه و بالکان بودند—و هنوز هم هستند—و روابط تجاری تا مصر داشتند. زبان رسمی امپراتوری عثمانی، ترکی عثمانی بود و راهبان نیز برای ارتباط با دنیای بیرون از این زبان استفاده میکردند.
اینکه صومعهها توانستهاند چنین گنجینههایی را حفظ کنند، تا حد زیادی به همین مجموعه اسناد عثمانی مربوط میشود. در طول هزار سال تاریخ خود بهعنوان جمهوری راهبان، کوه آتوس همواره موفق شده است درجهای از خودگردانی را حفظ کند. طبق حقوق اسلامی در امپراتوری عثمانی، اصولاً هیچ موجودیت شبهدولتی غیرمسلمانی نباید از خودمختاری برخوردار میبود—اما این جامعه رهبانی دقیقاً به چنین وضعیتی دست یافت، به گفته ریچارد ویتمن.
او که مدیریت این پروژه را بر عهده دارد، پیشتر در دانشگاه آزاد برلین در رشتههای ترکشناسی و مطالعات اسلامی تحصیل کرده و دکترای خود را از دانشگاه هاروارد گرفته است. پس از فروپاشی امپراتوری بیزانس، حاکمان جدید عثمانی به راهبان اجازه دادند همچنان خود را اداره کنند و حتی آنها را تحت حمایت رسمی قرار دادند.
در تمام دوران امپراتوری عثمانی، راهبان توانستند شیوه زندگی خود را حفظ کنند—و تا امروز نیز چنین میکنند. ویتمن میگوید: «بهنوعی، امپراتوری بیزانس در آنجا هرگز از میان نرفته است» و این مکان همچون «باقیماندهای از زمانی دیگر» به نظر میرسد.
کوه آتوس بهطور معروف دسترسی دشواری دارد: تنها از طریق قایق میتوان به آن رسید و بازدیدکنندگان—که اغلب زائران هستند—نیاز به مجوزی دارند که فقط اقامتهای کوتاه را اجازه میدهد. ورود نیز منحصراً برای مردان امکانپذیر است.
انزوا و خودمختاری این شبهجزیره آن را از خشونتی که مناطق پیرامون را لرزانده بود، حفظ کرد—و به این ترتیب، دستنوشتههایی را نجات داد که در جاهای دیگر احتمالاً از میان رفته بودند.
ویتمن میگوید برای بیشتر اسناد آتوس به زبانهای دیگر، مدتهاست فهرستهایی تهیه شده، اما تاکنون کمتر کسی به سراغ مجموعههای عثمانی-ترکی رفته است. در حالیکه این اسناد آرشیوی رنگارنگ و غنی را تشکیل میدهند: وقفنامهها، اسناد سفر راهبان در مسیر استانبول، قراردادهای خرید، احکام انتصاب راهبان و رؤسای صومعه—که اغلب با مُهر هنرمندانه و پیچیده سلطان مزین شدهاند—همچنین سفارشهای دارویی، دفاتر ثبت فروش و بسیاری موارد دیگر.
همه اینها چشماندازهای جذابی از نظام اداری و زندگی روزمره در بخشهای وسیعی از امپراتوری عثمانی فراهم میکند و نشان میدهد که صومعههای ارتدوکس چگونه با مهارت با حاکمان عثمانی مذاکره میکردند، روابط خود را حفظ مینمودند و بارها امتیازات ویژهای به دست میآوردند.
نامههایی به یونانی کهنِ آراسته
در سال ۲۰۲۱، ریچارد ویتمن بهطور غیرمنتظره دعوتی برای دیدار با پاتریارک اکومنیک—رهبر کلیسای ارتدوکس با مقر در استانبول—دریافت کرد. او در این دیدار از فرصت استفاده کرد و پرسید آیا امکان انجام پژوهش در آتوس وجود دارد یا نه. پاسخ، یک «بله» قاطع بود.
در همان زمان، پروفسور یوهانس نیهوف-پاناگیوتیدیس، رئیس رشته بیزانسشناسی در دانشگاه آزاد برلین، نیز بهعنوان پژوهشگر مهمان در مؤسسه شرقشناسی استانبول حضور داشت. ویتمن و نیهوف-پاناگیوتیدیس نخستین سفر خود به آتوس را با هم انجام دادند—و همانجا ایده این پروژه شکل گرفت. از دل این ایده، همکاری گستردهای میان دانشگاههایی از آلمان، ایالات متحده، یونان و فرانسه پدید آمد.
در اوت ۲۰۲۵، مؤسسه شرقشناسی توافقنامهای با دانشگاه آزاد برلین امضا کرد که بهنوعی چارچوب اصلی پروژه را فراهم میکند. از پاییز گذشته، یاسمن رضایی—که تأمین مالی او از سوی دانشگاه آزاد صورت میگیرد—هماهنگی پروژه و همکاری میان شرکا را بر عهده دارد.
پژوهشگران همچنین به دنبال فردی با مهارتی بسیار نادر بودند: کسی که بتواند متون را به زبان یونانی کلیسایی یا پاتریارکی بنویسد. تا امروز نیز مکاتبات رسمی صومعههای آتوس به همین شکل آراسته و پرزینت از یونانی کهن نوشته میشود.
دانشگاه آزاد برلین در این زمینه نیز حمایت کرد و استخدام نیکوس پاپایوانو را تأمین مالی نمود؛ کسی که همزمان بهعنوان دبیر در آرشیو پاتریارک در استانبول کار میکند. با این حال، حتی اگر گروه کوچکی از پژوهشگران به صومعهها دسترسی داشته باشند، این برای بررسی جامع مجموعههای عثمانی-ترکی بههیچوجه کافی نیست.
مانع دیگر این است که تنها تعداد اندکی از پژوهشگران میتوانند ترکی عثمانی را بخوانند—زبانی که با گونهای تغییریافته از خط عربی نوشته میشد. حتی در خود آتوس نیز، در میان حدود ۲۰۰۰ راهب، تنها یک نفر این خط را میداند. ویتمن میگوید: «به این ترتیب، فناوری مدرن گویی درست در لحظه مناسب از آسمان رسیده است.»
تمام اسناد طی دو سال آینده دیجیتالسازی خواهند شد—این کار را تیمهایی از FamilySearch، نهادی وابسته به کلیسای عیسی مسیح قدیسان آخرالزمان و فعال در حوزه شجرهنامه، انجام میدهند. بدین ترتیب، این مجموعهها بهصورت دیجیتال حفظ شده و برای نخستین بار خارج از آتوس نیز قابل دسترسی خواهند بود. بر پایه این تصاویر، متخصصان فناوری اطلاعات ابزاری برای تشخیص دستخط توسعه میدهند که میتواند دستنوشتههای عثمانی-ترکی را بهطور خودکار خوانده و رونویسی کند.
سه تا پنج سال کار
به گفته ویتمن، حجم عظیم اسناد و تنوع شیوههای نگارشی آنها در طول قرون، دقیقاً همان موادی را فراهم میکند که یک هوش مصنوعی برای یادگیری نیاز دارد. بهمحض آنکه همه اسناد اسکن شده و نخستین رونویسیها تهیه شوند، دانشجویان آنها را بررسی و تصحیح خواهند کرد.
پیشبینی میشود این کار سه تا پنج سال به طول انجامد. در پایان پروژه، فهرستی جامع شامل تصاویر اسکنشده، آوانویسیها و ترجمههای تمامی اسناد عثمانی-ترکی آتوس تهیه خواهد شد. پژوهشگران خواهند توانست در این مجموعه به جستوجوی واژگان بپردازند و در عرض چند ثانیه همه اسناد مرتبط را بیابند.
یاسمن رضایی، که سال گذشته دکترای خود را در رشته بیزانسشناسی از دانشگاه آزاد برلین دریافت کرده، پیشتر توانسته نمونه اولیه این سامانه را آزمایش کند. او میگوید: «واقعاً شگفتانگیز بود. با خودم فکر کردم چه حیف که در زمان نگارش رساله دکتریام چنین ابزاری در اختیار نداشتم.»
به نقل از روزنانه تاگزاشپیگل (tagesspiegel) ۲۴ آوریل ۲۰۲۶
