با لوح مومی و قلم نوکتیز (استیلس): نقاشی دیواری «سافو» از پمپئی، زنی جوان و تحصیلکرده از طبقه بالای جامعه را نشان میدهد.
مورخ، لارا یندرال، به بررسی جایگاه زنان در روم باستان میپردازد و برای نشریه GEO توضیح میدهد که چگونه پژوهشهای جدید، کلیشههای قدیمی را زیر سؤال میبرند..
GEO خانم یندرال، در تاریخنگاری دوران باستان و همچنین در فیلمها و سریالهای مدرن درباره روم، زنان ـ اگر اصلاً حضور داشته باشند ـ معمولاً بهعنوان همسر، مادر یا روسپی نمایش داده میشوند. آیا این تصویر نادرست است؟
لارا یندرال: دستکم بسیار یکسویه است. البته رومیها مهمترین نقش زنان را زاییدن فرزندان مشروع و حفظ خانواده میدانستند. اما فراتر از آن نیز زنان نقش مهمی در دولت و جامعه داشتند؛ آنچه واقعاً انجام دادهاند اغلب نادیده گرفته میشود.
GEO مثلاً چه کارهایی؟
لارا یندرال: آنها مانند مردان شغل داشتند و درآمد کسب میکردند. زنان فقط روسپی نبودند. برای مثال، از یک نوشته دیواری در پارک باستانشناسی LVR در Xanten (شهر رومی Colonia Ulpia Traiana) مشخص میشود که زنی در آنجا مهمانخانهدار بوده است. همچنین قبری جالب وجود دارد که بر اساس ابزارهای فلزی موجود در آن، ابتدا متعلق به یک آهنگر مرد دانسته میشد؛ اما بررسی بقایای جسد نشان داد که فرد یک زن جوان بوده است. بنابراین در Xanten یک زن آهنگر، سنجاقها و زیورآلات تولید میکرده است.
همچنین رایج بود که زنان بیوه، کسبوکار همسران فوتشده خود را ادامه دهند و مثلاً به تجارت بپردازند. اسناد حملونقل و نامهای زنانه روی ظروف نشان میدهد که زنان در تجارت روغن زیتون نیز فعال بودهاند.
GEO آیا حرفههایی هم وجود داشت که عمدتاً زنان انجام میدادند؟
لارا یندرال: بله، بهترین نمونه بافندگی است. همه به لباس نیاز داشتند، بنابراین این شغل اهمیت زیادی داشت. شواهد اندکی وجود دارد که مردان هم بافندگی میکردند. در زایمان و مامایی نیز عمدتاً زنان فعالیت داشتند. در کل حوزه پزشکی نیز زنان احتمالاً ترجیح میدادند توسط پزشکان زن درمان شوند.
GEO رومیها خدایان زن بسیاری داشتند. زنان در مناسک دینی چه نقشی داشتند؟
لارا یندرال: زنان میتوانستند مناصب دینی داشته باشند و حتی کاهنه شوند. البته این موضوع بسته به منطقه متفاوت بود. در منطقه Xanten، پرستش «ماترونها» رایج بود؛ آیینی که تا حدی تحت تأثیر فرهنگ سلتی قرار داشت. در آنجا نیز کاهنهها وجود داشتند.
از متون یونانی نیز میدانیم که زنان مسئول اجرای صحیح قربانیها، مدیریت زمینهای کشاورزی وابسته به معابد و توزیع هدایا بودند. آنها تضمین میکردند که امور معابد بهدرستی پیش برود.
در میان آنان، وِستالها (Vestalinnen)، کاهنههای الهه وستا، بسیار بانفوذ بودند؛ نگهبانان آتش مقدس در روم.
GEO دقیقاً، وستا یکی از مهمترین الهههای آیین دولتی روم بود.
لارا یندرال: بله، و اجرای درست آیینهای او برای بقای امپراتوری روم حیاتی تلقی میشد. هنگامی که یک کنسول به قدرت میرسید، وِستالها مراسم قربانی انجام میدادند و از این طریق بر امور سیاسی اثر میگذاشتند.
GEO زنان چگونه میتوانستند دستکم بهطور غیرمستقیم قدرت سیاسی داشته باشند؟
لارا یندرال: امپراتریسها اغلب بر همسران خود تأثیر میگذاشتند و نوعی نقش مشورتی داشتند. برای مثال لِویا، همسر آگوستوس؛ مسالینا، همسر کلودیوس؛ و آگریپینا کوچکتر، همسر سوم کلودیوس.
این زنان حتی «مغزهای پشت پرده» بودند. گفته میشود آگریپینا به پسرش نرون کمک کرد تا به تخت امپراتوری برسد. با این حال، این زنان کاملاً در پسزمینه نبودند: لِویا مجسمههای خود را وقف میکرد و چهرهاش روی سکهها نقش میبست. تغییر مدل موی او نیز در سراسر امپراتوری تقلید میشد؛ بنابراین او و دیگر امپراتریسها چهرههایی مشهور و عمومی بودند.
الگوی مد و سبک زندگی در امپراتوری روم: امپراتریس لِویا (۵۸ پیش از میلاد – ۲۹ میلادی) مجسمههایی با تصویر خودش وقف میکرد. زنان دیگر نیز مدل موی او را تقلید میکردند.
GEO تصویر زن رومی در پژوهشهای جدید چگونه تغییر کرده است؟
لارا یندرال: دههها تصور میشد زن رومی بیشتر در خانه میماند، از شوهر و فرزندان مراقبت میکرد و فقط گاهی به بازار میرفت. امروز اما میدانیم که زنان در آمفیتئاترها بازیهای گلادیاتوری را تماشا میکردند، به حمامهای عمومی میرفتند، ورزش میکردند، بازیهای اجتماعی انجام میدادند و در میخانهها حضور داشتند. یعنی در زندگی عمومی مشارکت داشتند.
GEO با این حال، جامعه روم یک نظام پدرسالارانه بود. این چه معنایی برای زنان داشت؟
لارا یندرال: ازدواج از ۱۲ سالگی قانونی بود و معمولاً دختران در ۱۴ یا ۱۵ سالگی ازدواج میکردند. این ازدواجها عاشقانه نبودند، بلکه هدفشان تولید فرزندان مشروع و ادامه خاندان بود. انتظار میرفت زن وفادار باشد، در غیر این صورت ممکن بود به خانوادهاش بازگردانده یا حتی طرد شود. در مقابل، برای مردان وفاداری اهمیتی نداشت و آزادی بیشتری داشتند.
GEO زن چگونه به حقوق بیشتری در ازدواج دست مییافت؟
لارا یندرال: اگر سه فرزند مشروع به دنیا میآورد، از نظر حقوقی مستقلتر میشد و میتوانست دارایی یا درآمد خود را مدیریت کند. در واقع، نوعی «پاداش» برای فرزندآوری دریافت میکرد.
GEO جامعه روم چه انتظارات دیگری از زنان داشت؟
لارا یندرال: در منابع مکتوب آمده است که زن ایدهآل باید کمی تحصیلکرده باشد اما زیاد صحبت نکند و پشتیبان همسرش باشد. اووید درباره ظاهر زن ایدهآل نیز توضیح میدهد: نه چاق و نه خیلی لاغر، دندانهای زیبا، پوشیدگی مناسب و ظاهر جوان. حتی موهای سفید باید رنگ میشدند.
در نتیجه، بدن زن حداقل دو هزار سال است که موضوع نگاه مردانه بوده است. اما ما دقیقاً نمیدانیم این فقط نظر اووید بوده یا بازتاب نگاه عمومی رومیان؛ و حتی کمتر درباره دیدگاه خود زنان اطلاعات داریم.
این موضوع تا حد زیادی به این دلیل است که متون دوران باستان در درجه اول توسط نویسندگان مرد نوشته شدهاند. چرا؟
در نظام پدرسالارانه رومی، مردان بهسادگی فرصتهای بیشتری برای یادگیری نوشتن و دسترسی به آموزش داشتند. برای ما در علم تاریخ این به آن معناست که نباید صرفاً بر اساس منابع مکتوبی قضاوت کنیم که در آنها زنان تقریباً حضور ندارند یا بسیار کم دیده میشوند.
در عوض، یافتههای باستانشناسی و کتیبهشناسی (اپیگرافیک)، مانند کتیبههای وقفنامهای زنان، کتیبههای نذری یا حتی لوحهای سربی از معابد پیشگویی، به ما کمک میکنند تصویر دقیقتری از جایگاه زنان در دوران باستان به دست آوریم؛ تصویری که به واقعیت تاریخی نزدیکتر است.
به نقل از نشریه گئو GEO ۵ مه ۲۰۲۶
لارا یندرال، مورخ تاریخ باستان در پارک باستانشناسی LVR در زانتن، به زندگی زنان رومی در «کولونیا اولپیا ترایانا» (زانتنِ رومی) میپردازد.
