مرجان ساتراپی، هنرمند فرانسوی-ایرانی که با رمان گرافیکی «پرسپولیس» به شهرتی جهانی دست یافت و در آثار کمیک و فیلمهایش از دوران رشد و نوجوانی خود در ایران روایت کرده بود، در ۵۶ سالگی درگذشت.
بنا بر بیانیهای که اطرافیان او در اختیار خبرگزاری فرانسه (AFP) قرار دادهاند، ساتراپی «از غم و اندوه درگذشت؛ اندکی بیش از یک سال پس از مرگ ماتیاس ریپا، همسر و عشق زندگیاش». ریپا که تهیهکننده، بازیگر و فیلمنامهنویس بود، در ۸ آوریل ۲۰۲۵ درگذشت. رسانههای فرانسوی نیز خبر درگذشت ساتراپی را منتشر کردهاند.
ساتراپی با رمان گرافیکی «پرسپولیس» به شهرت بینالمللی رسید. این اثر ابتدا بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۳ در چهار جلد به زبان فرانسه منتشر شد و بهسرعت در سطح جهانی موفقیت یافت. در آلمان، «پرسپولیس» در سال ۲۰۰۴ عنوان «کمیک سال» را به دست آورد. ساتراپی در سال ۲۰۰۷ همراه با ونسان پارونو این اثر را به صورت یک فیلم پویانمایی (انیمیشن) اقتباس کرد.
در «پرسپولیس»، این هنرمند که در سال ۱۹۶۹ در رشت متولد شده بود، به شکلی خودزندگینامهای از کودکی و نوجوانی خود سخن میگوید. او که دختر خانوادهای چپگرای طبقه متوسط بود، سقوط شاه و انقلاب اسلامی ایران را در دوران کودکی تجربه کرد. خانوادهاش در سال ۱۹۸۴ او را به وین فرستادند؛ جایی که همانند تهران، در دبیرستان فرانسوی تحصیل کرد.
ساتراپی در پی بحرانی در زندگی شخصی خود، در ۱۹ سالگی به تهران بازگشت و در دانشگاه آزاد اسلامی در رشته ارتباطات تصویری به تحصیل پرداخت. اما در سال ۱۹۹۴ بار دیگر ایران را ترک کرد و تحصیلات خود را در مدرسه عالی هنرهای تزئینی استراسبورگ ادامه داد. او در سال ۱۹۹۶ به پاریس نقل مکان کرد و فعالیت حرفهای خود را در عرصه کمیک آغاز نمود.
ساتراپی در «پرسپولیس» با تصاویری سادهشده و یادآور چاپهای چوبی اکسپرسیونیستی، با لحنی طنزآمیز و در عین حال خونسرد و موجز، از خاطرات کودکی، دشواریهای دوران بلوغ و جستوجوی هویت میان فرهنگهای ایران و اروپا سخن میگوید. در متن و تصویر این اثر، شور زندگی و طنز در کنار هراسها و خشونتهای حکومت تهران بازتاب یافتهاند. «پرسپولیس» بیش از یک میلیون نسخه فروش داشت و به حدود ۲۵ زبان ترجمه شد.
با این حال، انتشار این اثر برای ساتراپی پیامدهایی نیز به همراه داشت. او پس از انتشار کتاب با خطر فشارها و اقدامات تلافیجویانه در کشور زادگاهش روبهرو شد و دیگر نتوانست به ایران سفر کند. هرچند «پرسپولیس» در غرب اغلب بهعنوان اثری انتقادی نسبت به شرایط سیاسی ایران تلقی میشد، اما خود نویسنده تأکید داشت که هدف اصلیاش چیز دیگری بوده است: نشان دادن زندگی روزمره مردم ایران و مبارزه با پیشداوریها.
از دیگر آثار کمیک او میتوان به «گلدوزیها» (Sticheleien) و «مرغ و خورش آلو» (Huhn mit Pflaumen) اشاره کرد که در دهه ۲۰۰۰ منتشر شدند. پس از موفقیت فیلم «پرسپولیس» که در سال ۲۰۰۸ نامزد جایزه اسکار بهترین فیلم پویانمایی شد، ساتراپی فیلم «مرغ و خورش آلو» را نیز برای سینما کارگردانی کرد.
او در سال ۲۰۱۴ فیلم بلند «صداها» (The Voices) را با بازی رایان رینولدز و جما آرترتون کارگردانی کرد و در سال ۲۰۱۹ نیز فیلمی زندگینامهای درباره دانشمند برنده نوبل، ماری کوری، ساخت که نقش او را روزاموند پایک ایفا میکرد.
قرار بود در سال ۲۰۲۵، مرجان ساتراپی عالیترین نشان دولتی فرانسه، یعنی عضویت در لژیون دونور (نشان افتخار ملی فرانسه)، را دریافت کند. اما او این افتخار را نپذیرفت و اعلام کرد که موضع فرانسه در قبال ایران ریاکارانه است. او گفت:
«حمایت از انقلاب زنان نمیتواند به گرفتن عکس یادگاری با قربانیان یا چهرههای مشهور در مراسم یادبود مرگ مهسا امینی محدود شود. ما به اقدامات عملی نیاز داریم.»
ساتراپی در سال ۲۰۲۳ مجموعهای از کمیکها را با عنوان «زن، زندگی، آزادی» منتشر کرد. در فوریه ۲۰۲۶، آکادمی هنرهای زیبای فرانسه که او در سال ۲۰۲۴ به عضویت آن درآمده بود، بنیادی برای حمایت از سینما به نام ماتیاس ریپا و مرجان ساتراپی تأسیس کرد.
او در ماه آوریل، در چندین پست اینستاگرامی با پسزمینه سیاه، جملهای کوتاه و اندوهبار نوشت:
«زیرا عشق زندگیام را از دست دادهام.» («For I lost the love of my life»)
بدینترتیب، زندگی هنرمندی که با روایت تجربه زیسته خود پلی میان ایران و جهان ساخت و صدای نسلهای مختلفی از ایرانیان را به مخاطبان بینالمللی رساند، در ۵۶ سالگی پایان یافت.
به نقل از اشپیگل آنلاین
