گلهای کویر
روشنفکران و روشنفکری در ایران
نویسنده: دکتر مسعود نقرهکار
چند هفته پیش خبر انتشار کتاب تازه دکتر مسعود نقرهکار را شنیده بودم و میدانستم نسخهيى از آن در راه است. هر روز چشم به راه رسیدن کتاب بودم. هنگامی که "گلهای کویر؛ روشنفکران و روشنفکری در ایران" به دستم رسید، همان شوق آشنایی را حس کردم که سالهاست با خواندن نوشتههای دکتر نقرهکار همراه من است. کتاب را در دست گرفتم و پیش از آنکه خواندن را آغاز کنم، به پژوهش گسترده، جستوجوی پیگیر و دقتی فکر کردم که پشت این چند صد صفحه نهفته است.
دکتر مسعود نقرهکار از آن دست پژوهشگرانی است که تنها به گردآوری چند نام و چند تاریخ بسنده نمیکند. او سالها زندگی، اندیشه و سرگذشت انسانهایی را کاویده است که هر یک به گونهيى در شکلگیری سیمای فرهنگی و اجتماعی ایران سهم داشتهاند. "گلهای کویر"نیز از همین جنس است کتابی که در هر صفحه آن میتوان سالها مطالعه، کندوکاو در سندها، خواندن کتابها و نشریههای گوناگون و سنجیدن دیدگاههای متفاوت را دید.
این کتاب با یک پرسش بنیادین آغاز میشود: روشنفکر کیست؟ پرسشی که شاید ساده به نظر برسد اما در طول تاریخ ایران پاسخهای گوناگونی برای آن گفته شده است. دکتر نقرهکار از نخستین جوانههای روشنفکری نوین در ایران آغاز میکند و خواننده را از روزگار مشروطه تا امروز همراه خود میبرد. در این راه با اندیشهها، آرزوها، کامیابیها و لغزشهای روشنفکران ایرانی آشنا میشویم، زنانی و مردانی که هر یک در روزگار خود کوشیدهاند پنجرهيى تازه به روی جامعه بگشایند.
یکی از بخشهای ارزشمند کتاب، پرداختن به دیدگاههای گوناگون درباره روشنفکری است. در این صفحات با نامهایی چون ژان پل سارتر، ادوارد سعید، نوآم چامسکی، ریمون آرون، آنتونیو گرامشی و میشل فوکو روبهرو میشویم. دکتر نقرهکار تنها نام آنان را کنار هم نمیگذارد، بلکه نشان میدهد هر یک روشنفکر را چگونه میفهمیدهاند یکی روشنفکر را وجدان بیدار جامعه میداند، دیگری او را پرسشگر قدرت و دیگری صدایی که باید در کنار مردم بایستد. همین بخشها کتاب را از یک نوشته تاریخی فراتر میبرد و آن را به گفتوگویی زنده درباره جایگاه روشنفکر در جهان امروز بدل میکند.
از خواندنیترین بخشهای کتاب برای من فصل زنان است. در این فصل زنان در سایه نمیمانند و در متن تاریخ ایستادهاند. از بیبیخانم استرآبادی، تاجالسلطنه، صدیقه دولتآبادی، فخرعظمی ارغون، مهرانگیز منوچهریان، پروانه فروهر و سیمین بهبهانی تا زنانی که در دورههای گوناگون برای آموزش، آگاهی، برابری و دگرگونی اجتماعی کوشیدهاند. این بخش یادآور میشود که تاریخ روشنفکری ایران تنها با نام مردان نوشته نشده است. زنانی نیز بودهاند که در روزگار خود با دشواریهای فراوان روبهرو شدند، اما راهی را گشودند که نسلهای پس از آنان بتوانند در آن گام بردارند.
آنچه بیش از همه در این کتاب چشم مرا گرفت، نگاه انسانی آن است. دکتر نقرهکار روشنفکران را به چهرههایی دستنیافتنی تبدیل نمیکند. از تواناییهای آنان میگوید، از خطاهای آنان نیز سخن میگوید. از آرمانهایی که در سر داشتند و از شکستهایی که تجربه کردند. همین نگاه است که کتاب را زنده نگه میدارد زیرا خواننده با انسان روبهرو میشود نه با اسطوره.
در سراسر کتاب نامهای بسیاری از اندیشهورزان، آموزگاران، روزنامهنگاران، شاعران، نویسندگان و کنشگران اجتماعی از برابر چشم خواننده میگذرند. از آخوندزاده و فروغی تا خلیل ملکی و صدیقه دولتآبادی، هر یک بخشی از این باغ گسترده فکری را شکل دادهاند. نویسنده با بردباری میکوشد نشان دهد که روشنفکری در ایران یک جریان یکدست نبوده بل سرزمینی پر از گفتوگو، اختلاف، امید و جستوجو بوده است.
شاید مهمترین دریافتی که من از این کتاب به دست آوردم همین باشد روشنفکر کسی نیست که پاسخ همه پرسشها را بداند. روشنفکر کسی است که شهامت زنده نگه داشتن پرسشی را داشته باشد که جامعه از شنیدن آن هراس دارد. هنر، شعر، ادبیات و اندیشه نیز اغلب همین کار را میکنند،گاه ژرفتر و ماندگارتر از سیاست.
گلهای کویر؛ روشنفکران و روشنفکری در ایران تنها تاریخ اندیشه نیست، سرگذشت زنانی و مردانی است که در روزگار خود کوشیدند چراغ پرسشگری را روشن نگه دارند حتا زمانی که وزش بادهای زمانه خاموشی آن چراغ را میخواست.
