آیا جنگ ترامپ با ایران یک جنایت تجاوز است؟

۲۱ مه ۲۰۲۶
پراژاکت سیندیکیت

جنگ آمریکا علیه ایران به طور گسترده ای به عنوان یک عملیات جنگی غیرقانونی و تجاوزکارانه در نقض آشکار منشور سازمان ملل شناخته می شود. اما ارزیابی اینکه آیا برنامه ریزان جنگ باید با پیگرد قانونی مواجه شوند، پرسش های دشواری را مطرح می کند که عمدتا به دلیل عدم قطعیت ها قانونی که هنوز تعریف و ابعاد تجاوز جنایی یک جنگ در حال بحث و گفتگو بین صاحب نظران است.

امهرست—بسیاری از مفسران، از جمله صاحب نظران جناح راست، عملیات «خشم حماسی» رئیس جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، علیه ایران را «عملیات شکست حماسی» نامیده اند، چون این جنگ را: هدر دادن پول زیاد، تجهیزات نظامی و جان هایی زیادی در خدمت جنگی ناپخته با اهداف نامعلوم و در حال تغییر میدانند. در حال حاضر، اکثر ناظران حقوقی این عملیات نظامی را عملی غیرقانونی می دانند ، چون این حمله نظامی، قوانین ممنوعیت استفاده از نیروی نظامی منشور سازمان ملل متحد را که فقط برای دفاع از خود یا شرکت در مداخلات مسلحانه ای که شورای امنیت آنها را مجاز میداند را، نقض کرده است.

اما در بحث های بیشتری درباره اثربخشی و قانونی بودن جنگ، مسايل عمیق تری نادیده گرفته شده است: اینکه آیا Epic Fury یک «جرم تجاوزکارانه» محسوب می شود یا خیر. در مصاحبه ای با بی بی سی، لوئیس مورنو اوکامپو، اولین دادستان دادگاه کیفری بین المللی (ICC) و یکی از برجسته ترین حقوقدانان در حوزه حقوق کیفری بین الملل، به صراحت این حمله را یک«جرم تجاوزکارانه» توصیف کرده است.

عوامل متعددی به تمایز بین جنگ غیرقانونی و جنگ جنایی می پردازد. یک «جنگ غیرقانونی» ممکن است مستلزم اعمال تحریم علیه متجاوز باشد. برای مثال، اسپانیا اجازه نداد ایالات متحده از پایگاه های نظامی در خاک اسپانیا برای عملیات مرتبط با ایران استفاده کند و حریم هوایی اسپانیا به روی پروازهای نظامی امریکا را بست. در مقابل، اگر یک جنگ «جنگ جنایی» شناخته شود، ممکن است ، رهبرانی که مسئول برنامه ریزی و آغاز آن بودند، محاکمه شوند.

ارزیابی اینکه آیا جنگ ترامپ علیه ایران می تواند«جنگ جنایی» محسوب شود، پرسش های دشواری، عمدتا به دلیل بحث های که درباره معنا و ابعاد گسترده جرم شناسی یک جنگ در بین صاحب نظران در جریان است، مطرح میشود. میدانیم که، شناختن یک جنگ تجاوزکارانه بر مبنای برنامه ریزی و راه اندازی آن، فقط در سالهای اخیر شناخته شده است، یعنی، در جریان محاکمات نورنبرگ پس از جنگ جهانی دوم، زمانی که رهبران نازی به عنوان مجرم بین المللی شناخته شدند.

در دوره های طولانی تاریخ غرب، تصمیم به جنگ یک حق مسلم حکومت های قدرت مند بود. دادگاه نورنبرگ تلاش کرد این قدرت حاکمیت را درهم بشکند. با توجه به اینکه «جنایات علیه صلح» محور اصلی پرونده علیه ۲۲ کارمند نازی در حال محاکمه بود، دادگاه همچنین تلاش کرد تا «جنگ تهاجمی» را به عنوان «بزرگترین» جرم در حقوق بین الملل ثبت کند.

همان طور که در کتاب جدیدم، «دولت جنایتکار: جنگ، جنایات و رویای عدالت بین المللی» استدلال می کنم، این تلاش شکست خورد. چون بذرهای آن شکست در منشور نورنبرگ کاشته شده بود، در این منشور تعاریف دقیقی از «جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت» (سایر اتهامات علیه متهمان نازی مطرح شده) ارائه شد، در حالیکه، برای «جنایات علیه صلح» تعاریف دقیق حقوقی ارايه نشد. حقوقدانانی که منشور را تدوین کردند به تعاریف دقیق این مقوله نپرداختند، زیرا، تجاوز نازی ها، به ویژه در جبهه شرقی، تمایز بین اعمال جنگی و اعمال جنایات جمعی مبهم بود. بنابراین، آن ها به طور منطقی در آن زمان نتیجه گرفتند که چنین اقداماتی صرف نظر از تعریف، جرم تلقی می شود.

لذا، این موضوع یک سؤال مرکزی را بی پاسخ گذاشت. آیا جنگ های تجاوزکارانه باید همیشه جرم تلقی شوند، حتی جنگ هایی که مرتکب جنایاتی نشده باشند ؟ تمام جرایم جدی بین المللی دیگر، مانند جنایات علیه بشریت و نسل کشی، که درباره آسیب های وارد شده به افراد و گروه ها هستند. در حالی که تعریف تجاوز (aggression) به نظر میآید که بیشتر بر نقض تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی یک کشور متمرکز باشد. سئوال این است که ، چرا چنین نقض هایی ( جنایات علیه بشریت و نسل کشی) باید به عنوان جرم بین المللی محسوب شوند؟ به عبارت دیگر، آیا جرم های مربوط به تجاوز قرار است به عنوان محدود کننده قدرت حاکمیت عمل کند یا صرفا به عنوان سنگر دیگری برای آن قدرت باشد؟

چنین پرسش هایی حقوقدانان و دیپلمات ها را در دوره پس از جنگ نگران کرد. سازمان ملل تلاش کرد بر اساس سابقه نورنبرگ ، قوانینی بنا کند، اما با افزایش تنش های جنگ سرد، کارشناسان دهه ها را صرف تدوین تعاریفی قابل قبول و قابل استفاده از جرمهای تجاوز کنند (بخشی از آن زمان صرف بحث درباره اینکه آیا چنین تعریفی اصلا ضروری یا واقع بینانه است شد) نمودند. سرانجام تعریفی در کنفرانس بازبینی اساسنامه رم در سال ۲۰۱۰ تصویب شد، اما در سال ۲۰۱۷ دادگاه کیفری بین المللی صلاحیت رسیدگی به جرم تجاوز را به دست آورد.

با این حال، تعاریف فعلی پاسخگوی سؤال مرکزی که در نورنبرگ حل نشده بود نیست. طبق گفته دادگاه کیفری بین المللی، همه اعمال غیرقانونی در زمان جنگ «جرم تجاوز» محسوب نمی شوند. تنها آن دسته از اعمال تهاجمی که «خصوصیات، شدت و مقیاس» آن ها نقض آشکار منشور سازمان ملل باشد، به سطح جرم ارتقا می یابند.

این زبان مبهم و تخیلی چه معنایی دارد؟ قابل قبول ترین تفسیر همان است که حقوقدانان نورنبرگ به طور ضمنی مطرح کرده اند: جنگ تهاجمی تنها زمانی به عنوان یک« جنگ جنایی» شناخته می شود که به شیوه ای تحریف شده و با ارتکاب جنایات سیستماتیک همراه باشد. از این منظر، جنگ جاری ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، در اوکراین به وضوح یک« جنگ جنایی» است. جسارت تهاجم، توجیهات دروغین ارائه شده و حملات بی رحمانه به غیرنظامیان نمونه ای بارز از جنایت تجاوز است.

جنگ ترامپ در ایران پرونده ای پیچیده تر ارائه می دهد. می توان استدلال کرد که بمباران ۱۳۰۰۰ هدف (از جمله یک مدرسه ابتدایی پر از کودکان)، همراه با اظهارات بی پروا وزیر دفاع، پیت هگست، درباره کنار گذاشتن «قوانین احمقانه درگیری»، نشان می دهد که تجاوز آمریکا به جنایت تبدیل شده است. از سوی دیگر، برخلاف روسیه، آمریکا عمدا غیرنظامیان را موردهدف قرار نداده است*.

متاسفانه، این استدلال همچنان آکادمیک باقی مانده است. اختیار دادگاه کیفری بین المللی برای محاکمه رهبران دولتی به جرم تجاوز آن بسیار محدود است، حتی اگر پوتین به طور جادویی در لاهه ظاهر شود، دادگاه صلاحیت پیگرد او را برای این جرم نخواهد داشت. آمریکا و روسیه با هم، خود، نیروی محرکه برگزاری دادگاه نورنبرگ و تلاش برای تبدیل تجاوز دولتی به بالاترین جرم بین المللی بودند. طنز ماجرا این است که آن ها اکنون نقش پیشرو در تضعیف سیستمی که می خواستند ایجاد کنند، را ایفا کرده اند.

لارنس داگلاس، استاد حقوق، حقوق و اندیشه اجتماعی در کالج امهرست، نویسنده کتاب «دولت جنایی: جنگ، جنایات و رویای عدالت بین المللی» (انتشارات دانشگاه پرینستون، ۲۰۲۶) است و در سال ۲۰۲۶ بورسیه گوگنهایم را دریافت کرده است.

____________________________________

*البته در دست تحقیق است.