گُل‌های کویر
روشنفکران و روشنفکری در ایران

پیشگفتارِ کتاب
«یکی داستان است پُر آبِ چشم»

روشنفکری در ایران سرگذشت پُر فراز و نشیب و روایتِ آزمون و خطای زنان و مردان، گرایش‌های فکری و سیاسی، تشکل‌ها و جنبش‌هایی است که به انسان و جامعه‌ای درخورِ کرامت انسانی اندیشیده و تلاش و مبارزه کرده‌اند. مجموعه‌ای که در خوشی و ناخوشی مردم شریک و سهیم شده‌اند، اما قدر و منزلت‌شان پاس نداشته اند؛ در مطبخ سورچرانی‌ها و جشن‌ها و عروسی‌ها به سیخ و صلّابه کشیده شده‌اند و در عزاداری‌ها، تکه‌تکۀ وجودشان سفرۀ مرده‌ریگ‌ها و مرده‌خواران تاریخی را رنگین کرده است.

روشنفکری در ایران سرگذشت انسان‌هایی است که بدهکار همگان، حتی بدهکار بخشی از پیکرۀ خویش بوده‌اند. نه فقط ناسزای سیاسی شده‌اند، که فکر و کردارشان، حتی ظاهر و لباس‌پوشیدن‌شان، به‌عنوان مظاهر فرهنگ غرب، مورد تمسخر و اسباب خنده و استهزا و طعنه و تحقیر و تحمیق قرار گرفته است. فحش خورده‌اند، سرزنش، تهدید، تحدید، زندانی، شکنجه و کشتار شده‌اند

با این حال، رنج‌کشیده و زخمی، برپا و استوار مانده‌اند تا بگویند و نشان دهند که: روشنفکران را می‌توان به بند کشید و کُشت، می‌توان چراغ روشنفکری را درهم شکست، اما شعله و روشنایی این هستی خاموشی‌بردار نیست. روشنفکران با گفتار و کردار نشان داده‌اند قدرت و نقش‌شان را نمی‌توان و نمی‌باید دست‌کم گرفت. در برابر تلاش روشنفکران، خودکامگان و روحانیون، و حتی بخش‌هایی از کنشگران سیاسی و فرهنگیِ مدعی دموکراسی‌خواهی و «شبه‌روشنفکران» نیز آرام ننشسته‌اند و فشارهایی خُردکننده و جانکاه بر روشنفکران واقعی روا داشته‌اند.

تاریخ روشنفکری در ایران، روایتِ مبارزه‌ای سخت و خونین با تاریک‌اندیشیِ سیاسی و فرهنگی است؛ تاریخی که در آن حس و عاطفه، باورهای ایدئولوژیک و سیاسی، همراه با خواست و تمایل قدرت‌های سیاسی و دینی، سبب شده‌اند تا با بینشی تقویمی، سرگذشت روشنفکران و روشنفکری از قلب واقعیت و دستکاری مصون نمانَد و روایت‌هایی متفاوت، با تناقض‌های تاریخی و تحلیلی، حاصل شود.

آنچه امروز در روایت تاریخی–تحلیلی روشنفکری برابر خود داریم، این است که روشنفکران در طول تاریخِ روشنفکری، در راه تحول و ترقی و پیشرفت ایرانی و ایران، و ساختن و حفظ هویتی روشن و مشخص، در حد توان و با توجه به ویژگی‌های تاریخی ـ ساختاری سرزمین‌مان تلاش کرده‌اند و ماندگاری و انکارناپذیری نقش فکر و اندیشۀ «روشن» ــ فکر و اندیشه‌ای که انسان، آزادی و پیشرفت در تاریخ جان‌مایۀ آن است ــ را نشان داده‌اند.

به‌عنوان یک کوشندۀ سیاسی و فرهنگی، یک نویسنده و پژوهشگر، با پشتوانۀ تجربۀ نزدیک به شصت سال فعالیت‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، تلاش کرده‌ام جمع‌وجور، تعریف‌ها، تاریخچۀ پیدایی، تیپ‌ها، پایگاه نظری و معرفت‌شناسی، نگرش‌ها، موانع رشد روشنفکری، دلایل مخالفت و ستیز با روشنفکران، و نقش سیاسی و اجتماعی و فرهنگی روشنفکران و ضعف‌ها و خطاهای آنان را گرد آورم. مجموعه‌ای که می‌توان آن را به‌عنوان مقدمه‌ای برای آشنایی بیشتر نسل جوان با روشنفکر و روشنفکری در ایران در نظر گرفت.

باور دارم به روشنفکری، مثل همۀ پدیده‌ها و روندهای علوم انسانی–اجتماعی، می‌باید تاریخی و منطقی، با مسئولیتی تاریخی و تاریخ‌اندیشانه نگریسته شود تا شناخت بهتری یافت و ارائه داد. پیرامون تاریخ روشنفکری، نگاه‌ها و دیدگاه‌های تاریخیِ گزارش‌گونه، توصیفی، تحلیلی و گاه با طرح مسائلی انتزاعی، و پاره‌ای نیز با ادعای بررسی‌ای تاریخی–منطقی مطرح شده‌اند.

اگر با نگاه و برداشتی مدرن و واقع‌بینانه، روشنفکری در میهن‌مان روایت و بررسی می‌شد و مورخان، تاریخ‌اندیشانه مسیر گذر و گذارِ روشنفکری را از جزء به کل، با دریافت مناسبات و قوانین ارتباط و تأثیر متقابل رخدادها و روندها و شدن‌ها، و با روش علمی تاریخ‌نگاری ــ یعنی شناخت و آگاهی بر پایۀ اسناد و واقعیت‌ها ــ می‌پیمودند، تاریخی راهگشا می‌داشتیم

و سرانجام این پرسش می‌مانَد که آیا با عنایت به تاریخ‌نویسی و تاریخ‌خوانی مدرن، و شناخت انسان ایرانی و هستی‌اش در متن زندگی تاریخی و اجتماعی، با توانایی و امیدواری‌ای فزون‌تر، «وجدان بیدار جامعه» در میهن‌مان شایسته‌تر و تأثیرگذارتر از پیش جایگاه خویش را خواهد یافت؟

مسعود نقره کار ـ ژانویه۲۰۲۶ ـ دی ماه ۱۴۰۴
........


فهرست مطالب:

پیشگفتار: یکی داستان است پُر آب چشم
فصل اول - تعریف روشنفکر
فصل دوم - تیپ ها و گونه های روشنفکری
فصل سوم- تاریخ پیدایی روشنفکر و روشنفکری
فصل چهارم - روشنفکران و روشنفکری در ایران:
بخش اول: نقش سیاسی و فرهنگی روشنفکران
بخش دوم :زنان روشنفکر
بخش سوم: تشکل های روشنفکری
فصل پنجم: موانع رشد روشنفکری در ایران:
بخش اول: موانع ساختاری
بخش دوم: ویژگی های روانی و رفتاری روشنفکران
بخش سوم: روشنفکر ستیزی
فصل ششم: روشنفکری در ایران از زبانِ روشنفکران
فصل هفتم: روشنفکران سیاسی تآثیرگذار

پیوست ها
پیوست ۱: در بارۀ بیانیه امیل زولا وهمراهانِ او
پیوست شماره ۲: دربارۀ زنان روشنفکر
پیوست شماره ۳: خشونت سیاسیِ "روشنفکران"
پیوست شماره ۴: نظر فیلسوفان و روشنفکران جهان در بارۀ روشنفکری

منابع:
فارسی وانگلیسی
.........

در بارۀ کتاب:

رامین جهانبگلو:
مسعود نقره کار در این کتاب ارزشمند تصویری چند لایه و چند بعدی از روشنفکران در ایران مدرن و معاصر به خواننده ارائه می‌‌دهد. این کتاب اولین تحقیق کامل و تحلیل گسترده از پویایی روشنفکران ایرانی است که توانسته بسیاری از پیشداوری‌ها و سو تفاهم‌ها در مورد آنها را به چالش بکشد.

تورج اتابکی:
مسعود نقره‌کار در این پژوهش، با نگاهی تأمل‌برانگیز به تجدد، خواننده را در سفری پرپیچ‌وخم با جهان روشنفکری ایرانی آشنا می‌کند. او با دقت و ظرافت، از چالش‌ها، موانع و ویژگی‌های این جهان سخن می‌گوید و تصویری چندلایه و نقادانه از آن به دست می‌دهد.

عطا هودشتیان:
مسعود نقره کار با قلمی نافذ و در مجلدی کوتاه کلیت جنبش روشنفکری از دوران مشروطه تا دوران اخیر را بازخوانی کرده و قرائتی تازه از پستی بلندی ها، قوت و ضعف های آن بدست داده است. نویسنده در این کتاب از تعریف روشنفکر آغاز کرده است و در پس نگاه به تحول اندیشه روشنفکران، ویژگی های روانی و رفتاری آنان را برنما نموده است. نوشته نقره کار تاریخ روشنفکری، از دوران مشروطه، تا دوران کنونی، از آخوند زاده، تا فخرالدین شادمان، از احمد فردید و آل احمد تا مصطفی رحیمی و روشنفکران دوران انقلاب ۱۳۵۷ و پس از آن، را در بر می گیرد. وی همچنین به تشکل های متعدد روشنفکری این ادوار اشاره دارد، موضوع روشنگرانه ای که بر ارزش کتاب می افزاید. تحلیل روحیه هایی نظیر ضد روشنفکرگرایی، و روشنفکر ستیزی نیز، که برپایه یک نگاه عام گرایانه و شاید پوپولیستی استوار است، بخش دیگر کتاب را در بر می گیرد.
نقره کار سپس بطور مفصل به زنان روشنفکر و فعالیت های ماندگارآنان و نقش ارزنده زنان در تحول فرهنگ ایران می پردازد
اما بخش قابل توجه تر کار نویسنده نقد روشفکرگری ست که در بررسی ویژگی های آنها در عباراتی همچون شیفتگی، شتابزدگی، ناهمخوانی سخن و عمل و خصوصا ناتوانی در تحمل نقد، خود می نماید. این نگاه ارزنده ایست که نیازمند کاوش بیشتر خصوصا در دوران کنونی، که شاهد تسلط یک نگاه عام گرایانه بر مقولات پیچیده روشنفکری و پژوهشگرایانه هستیم، می باشد.

احد قربانی دهناری:
این کتاب، در روزگار پرتلاطم کنونی، اثری است روشنگرانه و راه‌گشا؛ منبعی برای تجهیز روشنفکران و کنشگران اجتماعی به شناختی ژرف‌تر، تئوری‌ای استوارتر و راهکارهایی سنجیده‌تر در مسیر پیشرفت ایران، استقرار قوانین عرفی، گسترش حقوق انسانی و مبارزه با تبعیض‌های گونا‌گون.

انتشارات فروغ منتشر کرد:
گل‌های کویر، روشنفکران و روشنفکری در ایران
مسعود نقره‌کار
402 صفحه/ 22 یورو
برای خرید آنلاین کلیک کنید:
https://www.forough-book.com/

"روشنفکری در ایران، روایتی است از رنج، مبارزه و ایستادگی؛ سرگذشت زنان و مردانی که در مسیر آزادی، عدالت و کرامت انسانی، اندیشیده‌اند، نوشته‌اند، ایستاده‌اند و اغلب بهای آن را با طرد، تحقیر، زندان و حتی جان خود پرداخته‌اند.

"گل‌های کویر" تلاشی است برای بازخوانی این تاریخ پرچالش؛ نگاهی تحلیلی به پیدایش، تحول و نقش روشنفکران در جامعه ایران، از تعریف و مفهوم روشنفکری تا گونه‌ها، جریان‌ها، موانع رشد و دلایل ستیز با آن.

مسعود نقره‌کار، با تکیه بر دهه‌ها تجربه‌ی زیسته و کنشگری فرهنگی و سیاسی، تصویری جامع و در عین حال انتقادی از روشنفکری در ایران ارائه می‌دهد، تصویری که در آن، هم نقش روشنفکران در تحول جامعه برجسته می‌شود و هم خطاها و کاستی‌های آنان به‌دقت بررسی می‌گردد.

این کتاب، دعوتی است به بازاندیشی: به پرسش از جایگاه «وجدان بیدار جامعه» در زمانه‌ای که بیش از همیشه به آن نیاز داریم."