زمانی که یک گروه باستانشناسی در اسپانیا جسدی با شکوه و جلال از عصر مس کشف کرد، پژوهشگران تصور کردند با پیکر یک مرد مهم روبهرو هستند. اما بررسیهای جدید نشان داد: فرد دفنشده یک زن بوده است. آیا در آن جامعه زنان قدرت را در دست داشتند؟
هر کسی که چند هزار سال پیش این جسد را در غار تدفین قرار داد، آن را با اشیای گرانبها احاطه کرده بود: تیغههای ظریف سنگ چخماق، یک ظرف سفالی حاوی شراب و شاهدانه، پودر شَنگرف (سینابار)، یک شانه و یک ظرف عاجی، یک خنجر سنگ چخماق با دستهای از کهربا و یک عاج فیل به وزن ۱٫۸ کیلوگرم.
اینها موادی نادر و وارداتی بودند که در آن زمان بهندرت در شبهجزیره ایبری یافت میشدند. مردم عصر مس، روی جسد و اشیای همراه آن، لایهای از سنگهای لوحی قرار داده بودند. همچنین اشیای ارزشمند دیگری مانند پوسته تخم شترمرغ و خنجری دیگر در آنجا قرار داشت: تیغه این خنجر از بلور کوهی ساخته شده و دسته عاجی آن با صدف تزئین شده بود.
بین ۴۶۵۰ تا ۵۹۰۰ سالها گذشت تا اینکه باستانشناسان در سال ۲۰۰۸ در نزدیکی شهر والنسیا در اسپانیا به این آرامگاه برخوردند. این کشف بسیار چشمگیر بود، زیرا هیچ گور دیگری از عصر مس در ایبری (حدود ۳۲۰۰ تا ۲۲۰۰ پیش از میلاد) با چنین مجموعهای از اشیای نادر و ارزشمند تجهیز نشده است.
درباره فرد دفنشده اطلاعات کمی وجود داشت. احتمالاً هنگام مرگ بین ۱۷ تا ۲۵ سال سن داشته است. بر اساس شکوه تجهیزات تدفینی، پژوهشگران ابتدا نتیجه گرفتند که یکی از قدرتمندترین مردان زمان خود در اینجا دفن شده است.
اما آنها اشتباه میکردند.
مطالعهای که اکنون در نشریه علمی Scientific Reports منتشر شده نشان میدهد که این جسد متعلق به یک زن بوده است.
زنان قدرتمند در عصر مس
این کشف تنها به کمک یک روش نوین امکانپذیر شد. تعیین جنسیت اسکلتهای بسیار قدیمی دشوار است، بهویژه زمانی که استخوانهایی مانند لگن و جمجمه که تفاوتهای اصلی میان مرد و زن را نشان میدهند، سالم نمانده باشند.
بنابراین پژوهشگران به بررسی دندانها پرداختند و پروتئین سازنده مینای دندان به نام آملوژنین را جستوجو کردند. نقشه ژنتیکی این پروتئین میتواند روی کروموزوم X قرار داشته باشد (که AMELX نامیده میشود) یا روی کروموزوم Y مردانه (AMELY).
در یک دندان آسیای بزرگ و یک دندان پیشین فقط AMELX یافت شد و هیچ اثری از AMELY وجود نداشت. بنابراین مشخص شد که این دندانها متعلق به یک زن بودهاند.
پژوهشگران به دلیل اشیای عاجی موجود در قبر، این فرد را «بانوی عاج» نامیدند.
این کشف نهتنها نشاندهنده جایگاه بالای این زن در جامعه عصر مس ایبری است، بلکه نشان میدهد که باستانشناسی گاه چگونه تحت تأثیر پیشداوریها قرار داشته و تصورات امروزی را به جوامع گذشته تعمیم داده است.
با این حال، روشهای فنی جدید برای تعیین جنسیت نوید میدهند که تصویر دقیقتر و گاه شگفتآوری از جوامع باستانی ارائه شود.
فناوری جدید، پیشداوریهای قدیمی را آشکار میکند
گروه پژوهشی به سرپرستی مارتا سینتاس-پنیا از دانشگاه سویا گزارش داده است که از آن دوره هیچ قبر مردی با جایگاهی مشابه شناخته نشده است.
تنها قبر قابل مقایسه در نزدیکی همین محل کشف شده که در آن دستکم ۱۵ زن دفن شدهاند.
پژوهشگران از این یافته نتیجه میگیرند که بالاترین جایگاه اجتماعی در جامعه ایبری عصر مس احتمالاً در اختیار یک زن بوده است. همچنین کودکان در آن زمان بدون اشیای تدفینی دفن میشدند؛ نشانهای از اینکه افراد بانفوذ جایگاه خود را از بدو تولد به دست نمیآوردند.
نویسندگان این پژوهش گمان میکنند که این زنان جایگاه اجتماعی خود را از طریق دستاوردها و عملکردشان در طول زندگی به دست آورده بودند.
به نقل از نشریه جغرافیا (GEO) ۶ ژوئیه ۲۰۲۳
