در پی حملات گسترده به زیرساختهای غیرنظامی، شورا هاشمی آن بخش از دیاسپورای ایرانی را که هنوز هم از جنگ ابراز شادی میکند مورد انتقاد قرار میدهد — بخشی که بهگفتهٔ او بهطور فزایندهای در حال رادیکالشدن است.
گفتوگو:
هلنه دالینگر / فلورا موری
۱۳ مارس ۲۰۲۶
نزدیک به دو هفته پیش، حملهٔ آمریکا و اسرائیل به ایران که از نظر حقوق بینالملل غیرقانونی محسوب میشود آغاز شد. از آن زمان، این درگیری خشونتبار به سراسر خاورمیانه گسترش یافته است — با تلفات فراوان غیرنظامیان. از نظر شورا هاشمی، مدیر عفو بینالملل در اتریش، ابراز شادی نسبت به این جنگ بیحرمتی است. این کارشناس حقوق بشر پیشتر نیز با انتقادهای خود از عملکرد دولت اسرائیل در نوار غزه خبرساز شده بود. با توجه به حملات اخیر، هاشمی نگران است که اکنون رژیمی سختگیرتر در ایران بر سر کار آید. گفتوگویی دربارهٔ دیاسپورای عمیقاً دوقطبیشدهٔ ایرانی و چشماندازهای نهچندان امیدوارکننده برای ایران.
استاندارد: آخر هفته در ایران «باران نفت» بارید (اشاره به حملات به تأسیسات نفتی). از میان همه چیزهایی که تاکنون در این جنگ دیدهایم، چه چیزی بیش از همه شما را نگران میکند؟
هاشمی: از یک سو نحوهٔ برخورد با غیرنظامیان در داخل کشور. از سوی دیگر اینکه آنان از بیرون صرفاً بهعنوان مهرههای ژئوپلیتیکی دیده میشوند. تغییر رژیم از همان ابتدا بهانهای سست برای این جنگ بود. اکنون بیش از همه همان مردمی از آن رنج میبرند که واقعاً علیه این رژیم برخاسته بودند.
استاندارد: شما ریشهٔ ایرانی دارید. آیا میدانید حال خانواده و دوستانتان در آنجا چگونه است؟
هاشمی: نه، دیگر به هیچکس دسترسی ندارم. و بله، بسیار نگرانم.
استاندارد: میتوانید بگویید اکنون حالوهوای مردم ایران چگونه است؟
هاشمی: همهٔ کسانی که در آغاز جنگ توانستم با آنها صحبت کنم، ترسیده بودند. هیچ پناهگاه، هیچ فضای امنی برای فرار، هیچ مکان زیرزمینی برای پنهانشدن وجود ندارد. هیچکس باور نداشت که فقط اهداف نظامی مورد حمله قرار بگیرند.
استاندارد: پس از کشتهشدن آیتالله علی خامنهای، ویدیوهای زیادی در اینترنت منتشر شد که ایرانیان در سراسر جهان را در حال جشن نشان میداد. شما اخیراً نسبت به این شادیها انتقاد کردهاید. چرا؟
هاشمی: درک میکنم که در شبی که خامنهای کشته شد، مرگ یک دیکتاتور میتوانست دلیلی برای شادی باشد. خانوادهٔ من هم چنین واکنشی داشتند. اما اینکه هنوز هم جشن گرفته میشود، به نظر من نامناسب و بیحرمتی است. ما میدانیم که تلفات غیرنظامی زیادی وجود دارد. ما از حملهٔ آمریکا و اسرائیل به مدرسهٔ دخترانهای در میناب خبر داریم. نمیتوانم بفهمم که چگونه هنوز کسی میتواند از این موضوع دفاع کند.
استاندارد: آیا انتصاب مجتبی خامنهای، پسر خامنهای، بهعنوان جانشین او، چیزی در فضای دیاسپورای ایرانی تغییر داده است؟
هاشمی: در بخشی از گروه سلطنتطلبان که از رضا پهلوی، پسر آخرین شاه، بهعنوان رهبر حمایت میکنند، هنوز هم جنگ مورد استقبال قرار میگیرد. این هستهٔ سخت بیشترین حضور رسانهای را دارد. آنها مخالفان را در شبکههای اجتماعی مرعوب میکنند و با موجهای حملات اینترنتی (شیتاستورم) هدف قرار میدهند. اما با توجه به تلفات بالای غیرنظامیان، در روزهای اخیر میبینم که حتی دیدگاه کسانی که تصور میکردند اکنون تغییر نظام رخ خواهد داد نیز در حال تغییر است.
استاندارد: رضا پهلوی چقدر پایگاه حمایتی دارد؟
هاشمی: در دیاسپورا بسیار بیشتر از داخل ایران از او حمایت میشود. برای بسیاری، او تصویری آرمانی از یک میهن ازدسترفته است. در داخل کشور بیشتر جوانانی از او حمایت میکنند که انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ را تجربه نکردهاند و دوران قبل از آن را نمیشناسند. پهلوی چهرهای لیبرال از خود نشان میدهد و از گذار دموکراتیک سخن میگوید. اما حلقهٔ مشاوران او بسیار رادیکالتر و راستافراطیتر هستند. کاملاً ممکن است که او فقط برای جذب افراد بیشتر چهرهای معتدل از خود نشان دهد.
استاندارد: چند سال پیش اصلاً پهلوی چندان مطرح نبود. چگونه به این سرعت به یک چهرهٔ محوری تبدیل شد؟
هاشمی: پس از اعتراضات سال ۲۰۲۲ تلاشهایی برای تشکیل یک شورای انتقالی با مشارکت گروههای مختلف اجتماعی در ایران صورت گرفت. اما این تلاشها در نهایت بهدلیل اختلافات چند دههای در دیاسپورا شکست خورد. پس از آن، پهلوی از حمایت گستردهٔ رسانهای برخوردار شد. شبکهٔ ایران اینترنشنال نقش بسیار بزرگی در این زمینه دارد. همچنین از سوی سیاستمداران خارجی نیز حمایت شد. پهلوی با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، دیدار کرده و ارتباطاتی با دولت آمریکا دارد.
استاندارد: در تظاهرات ایرانیان در وین، بخشی از هواداران سلطنتطلب شعارهایی مانند «مرگ بر چپها» سر دادند. برخی نیز پلاکاردهایی با شعار «یک کشور، یک پرچم، یک رهبر» حمل میکردند. این بخش از دیاسپورا تا چه حد رادیکال است؟
هاشمی: در میان سلطنتطلبان یک هستهٔ متمایل به خشونت با گرایشهای شبهفاشیستی وجود دارد. این گروه شعارهایی میدهد که از نظر من مصداق تحریک به نفرت و حتی قابل پیگرد قانونی است. پلیس دخالت نمیکند، چون این شعارها به فارسی داده میشود و آنها این زبان را نمیفهمند.
استاندارد: آیا پلیس خطر این هواداران رادیکال پهلوی را دستکم میگیرد؟
هاشمی: بله، چون خشونت تاکنون در تظاهرات ایرانیان موضوع اصلی نبوده است. اعتراضات سال ۲۰۲۲ مسالمتآمیز بودند. اما در ماههای اخیر بخشی از دیاسپورا رادیکال شده است.
استاندارد: آیا شما هم مورد حمله قرار گرفتهاید؟
هاشمی: پس از آنکه در یک برنامهٔ تلویزیونی گفتم این گروهها بهوضوح راستافراطی هستند، تهدید به مرگ شدم. این اکنون واقعیت زندگی من است. امروز به پلیس مراجعه خواهم کرد و برخی از این تهدیدها را گزارش میدهم، زیرا به دفتر ما هم ارسال شدهاند.
استاندارد: در اتریش درگیریهایی میان هواداران رژیم نیز رخ داده است. اخیراً پس از مراسم سوگواری برای آیتالله علی خامنهای در مرکز بحثبرانگیز امام علی در فلوریدسدورف، ۹ نفر زخمی و دو نفر بازداشت شدند.
هاشمی: در شبکههای اجتماعی ویدیوهایی دیدم که در آنها افراد با تختههای چوبی بزرگ به جان هم افتاده بودند. برای من ترسناک است که چگونه در عرض سه سال از آن جنبش انقلابی الهامبخش و فمینیستی «زن، زندگی، آزادی» به درگیریهای خیابانی دستهجمعی رسیدهایم.
استاندارد: رهبر جدید جمهوری اسلامی، مجتبی خامنهای، بهعنوان یک محافظهکار تندرو شناخته میشود. آیا ممکن است مردم ایران اکنون با رژیمی سختگیرتر روبهرو شوند؟
هاشمی: این نگرانی من است. سناریویی مشابه پس از پایان جنگ دوازدهروزهٔ ژوئن ۲۰۲۵ را محتمل میدانم. در آن زمان بازداشتهای گسترده صورت گرفت و تعداد اعدامها سه برابر شد. اکنون بدترین نتیجهٔ ممکن حاصل شده است. سادهلوحانه بود که تصور کنیم رژیم پس از دو روز سقوط میکند و سپس دموکراسی برقرار میشود.
استاندارد: تغییر رژیم بهعنوان توجیه حملهٔ آمریکا و اسرائیل مطرح شد. چندین کارشناس میگویند این حمله ناقض حقوق بینالملل بوده است. این جنگ چه چیزی درباره وضعیت حقوق بینالملل به ما میگوید؟
هاشمی: وضعیت حقوق بینالملل فاجعهبار است. این ایده که قواعدی وجود دارد که همه — حتی «بدها» — باید به آن پایبند باشند، شکست خورده است. این جنگ بهوضوح ناقض حقوق بینالملل است. استدلالی که میگوید این حمله میتوانست یک اقدام پیشگیرانهٔ آمریکا و اسرائیل باشد، از نظر حقوقی قابل دفاع نیست. برای چنین ادعایی باید حملهای قریبالوقوع وجود میداشت، که وجود نداشت. عبور از خطوط قرمز به نام تغییر نظام نیز رویکردی خطرناک است. حملات متقابل ایران نیز بهدلیل هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی ناقض حقوق بینالملل است.
استاندارد: آیا هیچ امیدی به بهبود بلندمدت وضعیت مردم ایران وجود دارد؟
هاشمی: سؤال این است که این جنگ چه زمانی پایان مییابد. اینکه آیا مجتبی خامنهای در قدرت میماند یا با فردی از سپاه پاسداران جایگزین میشود. اما حتی در آن صورت نیز بهترین سناریو یک دیکتاتوری نظامی است که شاید در آن حجاب اجباری وجود نداشته باشد، اما آزادیهای سیاسی و مدنی هم وجود نخواهد داشت. متأسفانه در شرایط کنونی امید چندانی به بهبود بلندمدت نمیبینم.
(هلنه دالینگر، فلورا موری، ۱۳ مارس ۲۰۲۶)
شورا هاشمی در سال ۱۹۸۲ در ایران متولد شد و در ششسالگی همراه با والدینش که تحت پیگرد سیاسی بودند به اتریش گریخت. او حقوقدان و فعال حقوق بشر است و پیشتر در خدمات دیپلماتیک وزارت خارجه فعالیت داشته است. از اوت ۲۰۲۳ مدیر عفو بینالملل اتریش است.
به نقل از نشریه استاندارد، چاپ اتریش
