دود و شعله ها در محل حملات هوایی به یک انبار نفت در تهران در ۷ مارس بلند می شود.
ساسان / تصاویر خاورمیانه / خبرگزاری AFP از طریق گتی ایمیجز.
فارین پالیسی
۹ مارس ۲۰۲۶،
نویسنده: نیک کوثر و علیرضا نادر،
برگردان: آزاد
برای چندین دهه ، جهان، درگیری در خاورمیانه را فقط از یک دیگاه آشنا: قیمت نفت، برد موشک ها و زبان سترون شده بازدارندگی، نگاه میکردند. اما خطرناک ترین پی آمد جنگ کنونی ممکن است درجای دیگری نهفته باشد؛ مراکز زیرساختی که برای تأمین و ادامه زندگی غیر نظامیان: آب، برق و بهداشت ، که اکنون مورد هدف حمله نیروی هوایی آمریکا قرار گرفته است.
روز شنبه، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، ایالات متحده را به حمله به یک کارخانه اب شیرین کن در جزیره قشم متهم کرد و گفت این حمله تأمین آب به ۳۰ روستا را مختل کرده است. رسانه های بزرگ این اتهام را گزارش داده اند ، هرچند تأیید مستقل همچنان در دست نیست. بحرین نیز ایران را به آسیب رساندن به یک کارخانه آب شیرین کن در حمله پهپادی متهم کرده است که نشان می دهد زیرساخت های آبی ممکن است در حال حاضر وارد چرخه تلافی جویی شده باشند.
تفکرکلیشه ای قدیمی می گوید در خاورمیانه،
نفت قدرت است، این ممکن است هنوز برای بازارها و دولت ها صادق باشد. اما نفت نمی تواند به کودک مریض آب برساند، بیمارستان را تمیز وطبق موازین بهداشتی نگه دارد یا زمانی که سیستم های فاضلاب از کار می افتند از بروز همه گیری بیماری عفونی پیشگیری نماید.
اما آب این کار را انجام میدهد.
اگر، اکنون، زیرساخت های آبی ، به عنوان هدف نظامی قرار گرفته اند، چه عمدی و چه به علت بی پروای در تشدید دادن جنگ، منطقه وارد مرحله ای بسیار خطرناک تر از خود جنگ شده است. حقوق بشردوستانه بین المللی دستور عمل حفاظت ویژه ای برای تأسیسات و تأمین آب آشامیدنی که به ان به عنوان عامل حیاتی برای بقای غیرنظامیان معرفی شده اند را تدوین کرده است، به این معنی که حمله به زیرساخت های شیرین کن با محدودیت حقوقی بسیار بالایی مواجه است— بنابراین، این زیرساخت ها تبدیل به هدف نظامی بسیار ارزشمندی برای «عوامل ایجاد کننده جنگ» نیزشده اند.
در عمل، غیرنظامیانی که در معرض چنین حمله ای قرار میگیرند، تفاوتی میان اصطلاحات انتزاعی حقوقی مانند «خسارت جانبی» و «هدف گیری عمدی» قائل نیستند.
وقتی شیرهای آب قطع می شوند، آن ها کمبود رافورا تجربه می کنند.
این خطر به ویژه در خلیج فارس جدی است، جایی که آب شیرین سازی نه یک سیستم پشتیبان بلکه ستون فقرات زندگی روزمره است. آژانس بین المللی انرژی اشاره می کند که آب شیرین شده بیشتر نیازهای روزانه آب را در کشورهایی مانند قطر، کویت، بحرین، عمان و عربستان سعودی تأمین می کند. گزارش بانک جهانی نیز اشاره می کند که نزدیک به ۴۴ درصد ظرفیت جهانی آب شیرین سازی در بازار شورای همکاری خلیج فارس متمرکز است.
این تمرکز، موجب آسیب پذیر بودن این ناحیه در مقیاس فوق العاده بالای شده است. این کارخانه ها از نظر فنی پیچیده هستند و به قطعات تخصصی و اپراتورهای ماهر وابسته اند. همچنین انها مصرف انرژی بالایی دارند، به این معنی که حتی یک ضربه به شبکه، تأمین سوخت یا لجستیک مرتبط به آن می تواند به اندازه آسیب زدن مستقیم به نیروگاه در قطع آب رسانی موثر باشد. و چون تأمین آب شیرین دراین نواحی متمرکز است، حتی یک حمله موفق، عملیات خرابکاری یا حمله سایبری به تعداد کمی از تأسیسات می تواند به یک بحران انسانی بزرگی منجر شود و میلیون ها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.
کاوه مدنی، مدیر مؤسسه دانشگاه سازمان ملل متحد برای آب، محیط زیست و سلامت، هشدار داده است که حمله گزارش شده به قشم باید به عنوان زنگ خطر منطقه ای تلقی شود. همان طور که او اشاره می کند، زندگی میلیون ها نفر در سراسر خاورمیانه به آب شیرین سازی وابسته است و هرگونه آسیب به زیرساخت های آبی، چه عمدی و چه تصادفی، سبب آیجاد یک سابقه تاریخی خطرناکی برای حملات آینده خواهد شد. وقتی سیستم های آب غیرنظامی درمعرض خطر جنگ قرار میگیرند، نتجه آن عمل بسیار مهمتر از بحث بر سرانگیزه انجام آن عمل است. مردم دسترسی خود به آب آشامیدنی را از دست خواهند داد و منطقه ای که از پیش هم ناپایداربود، یک گام به بحران انسانی قابل پیشگیری نزدیک تر خواهد شد.
به همین دلیل است ، اکر حمله گزارش شده به قشم، تأیید شود، سابقه تاریخی خطرناکی را ایجاد خواهد کرد— صحبت های که در این زمینه میشود ، فقط یک سر وصدای دیپلماتیک نیست. وقتی یک طرف به زیرساخت آب حمله کند یا دیده شود که به آن حمله خواهد کرد، امکان تکرار این عمل برای دیگران راحت تر خواهد شد. اهدافی که زمانی بعنوان مراکز خیلی حساس و غیرقابل حمله به حساب می آمدند ، ممکن است به نقطات حساسی تبدیل شوند که برای تحت فشار قرار دادن طرف مقابل جنگ مورد استفاده قرار گیرند. بخصوص، در منطقه ای که اعمال زور، غالبا بتوسط دارندگان قدرت برغیرنظامیان آسیب پذیر انجام میشود. بنابراین ، این تغییر روش دارای اهمیت بسیار زیادی خواهد بود.
خطرفقط، محدود به حملات مستقیم نظامی نخواهد بود. تحلیل گران، همچنین درباره خرابکاری، حملات سایبری و آلودگی مربوط به تأسیسات مدیریت آب را هم هشدار میدهند. خطر واضح است: سیستم های آب به صورت یک شبکه بزرگ و بهم پیوسته کار میکنند نه به عنوان سازه های منفرد و مجزا. مشکل درهر بخشی ازین سیستم پیچیده مثلا درسیستم های الکتریسیته ، سوخت، جاده ها، ارتباطات یا مواد شیمیایی که سبب ادامه کار آن سیستم است ، میتواند سبب قطع آب مورد استفاده عموم شود.
بلی، آب تمیز می تواند بدون بمباران مستقیم نیروگاه هم ناپدید شود.
وقتی این اتفاق می افتد، فروپاشی سیستم به سرعت گسترش می یابد. پمپاژ آب آهسته ، اضافه شدن کلر به مخزن اب نامنظم می شود وسیستم تصفیه فاضلاب هم خراب میشود. بیمارستان ها آب استریل قابل اعتماد خود را از دست خواهند داد. مردم شروع به استفاده از آب ناسالم به روش های ناایمن خواهند کرد. شایعات از واقعیت ها پیشی خواهد گرفت. خرید وحشت زده آغاز می شود. البته، افراد کم درآمده بیش از دیگران سخت ترین رنج را خواهند کشید.
خلیج فارس برای چندین دهه با این توهم زندگی می کند که فناوری های جدید قادر به جبران کردن کمبودهای طبیعی آن خواهد بود. ثروت هیدروکربنی امکان تبدیل آب دریا به آب آشامیدنی و ساخت شهرهای مدرن در یکی از خشک ترین مناطق زمین را فراهم کرد. اما شیرین سازی آب همیشه هزینه بر بود. سال هاست که تاسیسات آب شیرین کن، آب فوق العاده شور و داغ را همراه با بقایای شیمیایی ناشی از فرآیند تصفیه به آب های خلیج فارس بازمی گردانند و فشار بیشتری بر اکوسیستم های ساحلی و دریایی که خود در تحت فشار بودند، وارد می کنند.
در زمان صلح، دسترسی به آب فقط یک مشکل زیست محیطی است. اما در زمان جنگ، آن می تواند به چیزی بسیار بدتر تبدیل شود. حملات به تأسیسات آب شیرین کن، سیستم های سوخت، نیروگاه های پتروشیمی یا سایت های هسته ای می تواند آلودگی و آلودگی حاد را به محیط دریایی آسیب پذیر اضافه کند و خلیج فارس را نه تنها میدان نبرد، بلکه به یک سامانه پشتیبانی حیات آسیب دیده تبدیل ک ایران با اولین حمله موشکی آغاز نشد. مشکلات آبی در ایران، کشور را از قبل به سوی شکست سیستماتیک سوق می داد. در تحلیل های قبلی هشدار داده شده بود که دهه ها ساخت بی مورد سدها، انحراف رودخانه ها، استخراج بیش از حد آب زیرزمینی، گسترش سیاسی صنعتی و فساد، سوءمدیریت آب را به تهدیدی برای امنیت ملی تبدیل کرده بود.
قیام های پیشین در استان هایی مانند خوزستان و چهارمحال بختیاری بعلت کمبود آب و سیاست های انتقال های بحث برانگیز آب ارخ داده بود که نشان دهنده بیش تر نارضایتی عمومی از این سیاست بود. بحران آب همچنین به (تهران رسیده بود) به تهران هم رسیده بود، جایی که چاه ها کم آب شده بودند و مخازن آب بشدت کوچکتر می شدند و شیرهای آب در بخش هایی از پایتخت درحال خشک شدن بودند. کم آب چنان بود که مقامات هشدار دادند که «روز صفر» فرا می رسد و ممکن است که عرضه دیگر پاسخگوی تقاضا نباشد. بنابراین، در زمان جنگ، ایران با سیستمی شکننده مواجه است، سیستمی که نمی تواند در برابر حمله مستقیم یا آلودگی صنعتی دوام بیاورد.
اگر پالایشگاه ها، کارخانه های پتروشیمی یا زیرساخت های اصلی سوخت، مورد اصابت قرار گیرند، خطر محدود به کمبود انرژی یا خاموشی ها نخواهد بود. محصولات نفتی، مواد شیمیایی سمی و رواناب مهار آتش سوزی های مذخایر نفت می توانند خاک ها، آب های سطحی و سفره های آب را آلوده کنند و کمیابی اب را با آلودگی تشدید کنند. در کشوری که پیش تر با کمبود آب زیرزمینی و ضعف حاکمیت محیط زیست دست و پنجه نرم می کند، این اثرات می تواند مدت ها پس از پایان بمباران باقی بماند.
وقتی پالایشگاه ها، انبارهای سوخت یا تأسیسات ذخیره سازی می سوزند یا از بین میروند ، محصولات نفتی، باقی مانده های سمی و
مواد شیمیایی آتش نشانی می توانند به خاک نفوذ کنند، به رودخانه ها و کانال های ابی تخلیه شوند و در نهایت آب زیرزمینی را آلوده نمایند. نتیجه فقط مقدار آب کمتر نمیشود، بلکه آب کثیف تر و خطرناک تر خواهد شد.
پس از بارش باران سیاه و آلوده به روغن ( سقوط ) در تهران در آخر این هفته پس از آتش سوزی های انبار، خطر سلامت عمومی حتی شدید ترشده است، زیرا دوده، ترکیبات اسیدی ونفت باقی مانده ها ، می توانند آسم و سایر بیماری های تنفسی را تشدید کنند، چشم ها و پوست را تحریک نمایند و آلاینده های سمی را به پشت بام ها، خیابان ها و منابع شکننده آب تهران منتقل کنند.
این همان چیزی است که ادعای قشم را حتی پیش از تأیید کامل بسیار مهم تر می کند. این به ما می گوید که در این جنگ چه اتفاقاتی ممکن است رخ دهد. وقتی حمله به زیرساخت های آبی، وارد حوزه اهداف جنگی قابل قبول قرار میگیرند، مشخس است که، سیستم های غیرنظامی منطقه نیزبه طور نگران کننده ای در معرض خطر قرار می گیرند. حقوق بشردوستانه بین المللی حمله به مکانهایی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری هستند، از جمله تأسیسات آب آشامیدنی و تدارکات، را ممنوع کرده است. اما قانون تنها زمانی اهمیت دارد که طرف های متخاصم از پیامدهای اعمال خود وحشتی داشته باشند.
در جنگ های طولانی، خویشتن داری سریع تر از حفظ اصول حقوقی از بین می رود.
چشم انداز اهداف هسته ای خطرات دیگری نیز به همراه دارد. هر حمله ای به یک سایت مرتبط با هسته ای فاجعه ای در مقیاس چرنوبیل ایجاد نخواهد کرد، اما، رویترز با استناد به کارشناسان و آژانس بین المللی انرژی اتمی گزارش داد که حملات به تأسیسات غنی سازی و تبدیل، مانند نطنز، فوردو و اصفهان ، احتمالا، بیشترخطرات شیمیایی محلی ایجاد کند تا بارش گسترده رادیولوژیکی. اما همان گزارش ها به وضوح نشان می دهند که حمله به راکتور عملیاتی بوشهر ایران خطر بسیار جدی تری خواهد داشت، از جمله احتمال آلودگی رادیولوژیک آب های خلیج فارس. برای کشورهای همسایه که به شدت به آب خلیج فارس شیرین شده وابسته اند،
این یک نگرانی فنی نیست، این یک تهدید مستقیم امنیت انسانی است.
حتی اگر سناریوهای سقوط جمهوری اسلامی در نهایت تحقق یابد، این جنگ بهبود ایران را دشوارتر خواهد کرد. دهه ها حکمرانی ضعیف آب، تخریب محیط زیست و زوال نهادی، کشور را تا مرز شکست سیستماتیک محیط زیست رسانده بود. اکنون این جنگ باعث افزودن و عمیق تر شدن این آسیب ها از طریق از دست رفتن زیرساخت ها، آلودگی صنعتی، اختلال انرژی و کاهش سلامت عمومی میگردد.
تغییر سیاسی در ایران، اگر رخ دهد، به طور جادویی آن مشکلات را از بین نخواهد برد. آن ها به حکمرانان جدید به ارث خواهد رسید. دولت بعدی، هر شکلی که داشته باشد، تلاش خواهد کرد کشوری را آباد کند که سیستم های آب، انرژی و محیط زیست آن پیش تر به شدت به علت مدیریت بد تخریب شده بود و سپس توسط جنگ بیشتر آسیب دیده اند.
نیک کوثر روزنامه نگار ایرانی-آمریکایی برنده جوایز و تحلیلگر مسائل آب است.
علیرضا نادر پژوهشگر مستقل ایران و خاورمیانه است
.
