به گفته کای آمبوس، «حقوق بینالملل ارکستر دلخواه استادان دانشگاه نیست». این مسئله میتواند برای دولت آلمان نیز مشکلساز شود.
۴ مارس ۲۰۲۶
تاتس: آقای آمبوس، ایالات متحده و اسرائیل از روز شنبه به ایران حمله نظامی کردهاند. از نظر حقوق بینالملل این اقدام قانونی است؟
کای آمبوس: خیر. در ممنوعیت توسل به زور تنها دو استثنا وجود دارد: یا شورای امنیت سازمان ملل استفاده از نیروی نظامی را مجاز اعلام کند، یا کشوری در برابر یک حمله مسلحانه از خود دفاع کند. در مورد حمله آمریکا و اسرائیل هیچکدام از این دو مورد صدق نمیکند.
تاتس: نخستوزیر اسرائیل نتانیاهو ادعا میکند این جنگ یک حمله پیشگیرانه علیه برنامه هستهای ایران است. رئیسجمهور آمریکا، ترامپ، هم از موشکهای دوربرد ایران سخن میگوید که ممکن است آمریکا را تهدید کنند. آیا این توجیهها از نظر حقوقی اهمیتی دارند؟
آمبوس: پس از جنگ دوازدهروزه سال ۲۰۲۵، دولت آمریکا ادعا کرد برنامه هستهای ایران کاملاً نابود شده یا دستکم بهشدت عقب افتاده است. از این نظر این ادعاها تعجبآور است. حتی اگر فرض کنیم خطری باقیمانده از برنامه هستهای ایران وجود دارد، این امر چنین جنگی را توجیه نمیکند. طبق ماده ۵۱ منشور سازمان ملل که حق دفاع مشروع را تعریف میکند، باید یک حمله مسلحانه رخ داده باشد؛ مانند حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲.
تاتس: ایران سالهاست اسرائیل را به نابودی تهدید میکند. آیا این مسئله هیچ نقشی ندارد؟
آمبوس: اولاً استفاده پیشگیرانه یا حتی پیشدستانه از زور در حقوق بینالملل بهشدت مورد اختلاف است. حقوق بینالملل ارکستر دلخواه استادان دانشگاه نیست، بلکه حقوقی است که دولتها ساختهاند. بهویژه کشورهای جنوب جهانی که ما اغلب از نظر دور میداریم، با گسترش دامنه حق دفاع مشروع به جلو مخالفاند.
ثانیاً حتی اگر چنین گسترشی را بپذیریم، تهدید کلی و انتزاعی ایران به نابودی اسرائیل کافی نیست. برای یک حمله پیشگیرانه باید حملهای از سوی ایران در آستانه وقوع و کاملاً مشخص باشد، و حمله نظامی نیز باید آخرین راه برای جلوگیری از آن باشد. هیچ نشانهای از چنین وضعیتی وجود ندارد. آمریکا تا روز شنبه با ایران در حال مذاکره بود.
تاتس: بنابراین این جنگ غیرقانونی است. آیا حقوقدانان بینالملل دیگری هستند که نظر متفاوتی داشته باشند؟ یا شما اجماع بینالمللی را بیان میکنید؟
آمبوس: تا جایی که میبینم، نهتنها در آلمان بلکه بهطور گسترده اجماع وجود دارد که این جنگ ناقض حقوق بینالملل است. برخی آن را نقض آشکار منشور سازمان ملل میدانند و برخی حتی از «جنگ تجاوزکارانه» سخن میگویند، زیرا معتقدند این حمله ــ از نظر نوع، شدت و گستره ــ نقض آشکار منشور سازمان ملل است.
تاتس: ایران با موشک به پایگاههای آمریکا در منطقه خلیج و اهدافی در اسرائیل پاسخ میدهد. آیا این اقدام در چارچوب حق دفاع مشروع قرار میگیرد؟
آمبوس: ایران به دلیل حمله غیرقانونی آمریکا و اسرائیل حق دارد از خود دفاع کند.
تاتس: آیا بنابراین میتواند به پایگاههای آمریکا در کشورهای ثالث حمله کند؟
آمبوس: فقط در صورتی که این پایگاهها برای حملات آمریکا مورد استفاده قرار گیرند. اگر چنین نباشد ــ که ظاهراً درباره کشورهای خلیج چنین است ــ این حملات تلافیجویانه در چارچوب دفاع مشروع قرار نمیگیرد. همچنین ایران حق ندارد اهداف غیرنظامی مانند ساختمانهای مسکونی یا جمعیت غیرنظامی را هدف قرار دهد. حتی دفاع مشروع هم باید متناسب باشد.
تاتس: فرانسه، بریتانیا و آلمان «اقدامات نظامی دفاعی» علیه ایران را مطرح کردهاند. آیا چنین کاری مجاز است؟
آمبوس: بله و نه. مسئله پیچیده است. اگر کشورهای خلیج که از سوی ایران هدف قرار گرفتهاند از کشورهای اروپایی درخواست کمک کنند، این از نظر حقوق بینالملل بهعنوان دفاع جمعی مشروع است. البته این کشورها میتوانند خودشان نیز در برابر حملات ایران دفاع کنند. اما هیچ کشوری حق ندارد از حمله غیرقانونی آمریکا و اسرائیل علیه ایران حمایت کند. این دو موضوع باید کاملاً از هم جدا شوند.
تاتس: در عمل مسئله استفاده آمریکا از پایگاه بریتانیایی دیهگو گارسیا در خلیج است که دولت بریتانیا اکنون میخواهد آن را در اختیار آمریکا بگذارد…
آمبوس: دقیقاً. این کار فقط در صورتی مجاز است که برای اقدامات دفاعی در چارچوب دفاع جمعی برای محافظت در برابر حملات ایران باشد، نه برای حمایت از حملات علیه ایران.
تاتس: آمریکا از پایگاه رامشتاین در آلمان برای تدارکات این جنگ استفاده میکند. آیا این از نظر حقوقی مسئلهساز است؟
آمبوس: آلمان، مانند هر کشور دیگری، حق ندارد هیچگونه حمایتی از اقدامات ناقض حقوق بینالملل انجام دهد. اگر رامشتاین در جنگ فعلی دخیل باشد، آلمان باید دستکم به آن اعتراض کند. این امر از قانون اساسی آلمان نیز ناشی میشود، زیرا این قانون قواعد حقوق بینالملل را بخشی از حقوق ملی میداند. طبق ماده ۲۶، جنگ تجاوزکارانه صراحتاً ممنوع است. اگر جنگ علیه ایران بهعنوان جنگ تجاوزکارانه تعریف شود، نقض جدی قانون اساسی آلمان مطرح خواهد شد.
تاتس: فرض کنیم رژیم ایران فروبپاشد و ایران به یک دموکراسی کارآمد تبدیل شود. آیا در این صورت جنگ آمریکا و اسرائیل از نظر حقوقی توجیه میشود؟
آمبوس: از دیدگاه فایدهگرایانه شاید کسی به چنین نتیجهای برسد. اما پیامدهای مثبت احتمالی، نقض اولیه قانون را از میان نمیبرد. اگر من از شما پولی بدزدم، آن را سرمایهگذاری کنم و بعد با سود به شما برگردانم، شما سود بردهاید، اما دزدی اولیه همچنان باقی است. البته میتوان گفت پیامدهای مثبت یک نقض قانون ممکن است مجازات مرتکب را کاهش دهد.
تاتس: آمریکا نهتنها با این جنگ نظم چندجانبه را تضعیف میکند؛ بلکه از توافق اقلیمی خارج میشود، بودجه سازمان ملل را قطع میکند و علیه دادگاه کیفری بینالمللی تحریم وضع میکند. وقتی بازیگر اصلی جهان به هیچ قاعدهای پایبند نیست، حقوق بینالملل چه فایدهای دارد؟
آمبوس: حقوق بینالملل فقط درباره حفظ صلح نیست. حفاظت از اقلیم، کنترل مهاجرت، توافقهای اقتصادی، حمایت کنسولی در خارج از کشور ــ همه اینها حقوق بینالمللاند. در یک کتاب چندصدصفحهای حقوق بینالملل شاید فقط ده درصد به موضوع صلح اختصاص داشته باشد. ما نمیتوانیم بحرانهای جهانی را بدون همکاری میان دولتها و بدون حقوق بینالملل حل کنیم. حتی این دولت آمریکا هم کاملاً از حقوق بینالملل و نهادهای آن خارج نشده است. شنبه گذشته نماینده آمریکا در شورای امنیت حمله به ایران را توجیه کرد؛ یعنی هنوز در چارچوب این نهادها حضور دارد.
تاتس: منظورتان چیست؟
آمبوس: اتحاد شوروی در جریان جنگ کره در سال ۱۹۵۰ شورای امنیت سازمان ملل را تحریم کرد. هنوز به آن مرحله نرسیدهایم. روسیه و آمریکا در حال حاضر حقوق بینالملل را بهشدت نقض میکنند، اما این درباره ۱۹۰ کشور دیگر صدق نمیکند. برای قدرتهای متوسط و کشورهای جنوب جهانی، حقوق بینالملل همچنان بسیار مهم است. کشورهای کوچکتر به نظم مبتنی بر قواعد وابستهاند. در غیر این صورت جهان به هرجومرجی تبدیل میشود که در آن آمریکا و چین بهعنوان دو ابرقدرت تنها بر اساس اراده خود عمل میکنند.
تاتس: صدراعظم آلمان، مرتس بهطور مبهم از یک «معضل» سخن میگوید؛ یعنی تضاد میان نقض حقوق بینالملل و هدف تغییر رژیم ایران. آیا این موضع قابلباور است؟
آمبوس: فکر نمیکنم.
تاتس: چرا؟
آمبوس: ما نمیتوانیم بهطور معتبر جنگ تجاوزکارانه روسیه را محکوم کنیم، اما در مورد غزه، ونزوئلا یا جنگ ایران نقض حقوق بینالملل را بهصراحت بیان نکنیم. اعتبار یک سرمایه در روابط بینالملل است. آلمان نمیتواند از نظم مبتنی بر قواعد سخن بگوید اما از ترس ترامپ عقبنشینی کند.
تاتس: منظورتان از «عبارات کلیشهای» چیست؟
آمبوس: وقتی وزیر خارجه آلمان، وادهفول میگوید نمیتوان جنگ ایران را از نظر حقوق بینالملل ارزیابی کرد و باید ابتدا بررسی دقیق انجام داد، این یک طفره رفتن است. زیرا وضعیت حقوقی کاملاً روشن است. نخستین بیانیه سه کشور اروپایی ــ بریتانیا، فرانسه و آلمان ــ حتی این تصور عجیب را ایجاد میکند که گویا ایران این جنگ را آغاز کرده است.
تاتس: با این حال، وقتی حقوق بینالملل نادیده گرفته میشود، چه فایدهای دارد؟
آمبوس: حقوق بینالملل، آنطور که برخی در آلمان میگویند، صرفاً یک پیشنهاد نیست که بتوان آن را پذیرفت یا رد کرد. این یک حقوق الزامآور است و در آلمان حتی در قانون اساسی نیز تثبیت شده است. بنابراین کسی که ارزیابیهای حقوق بینالمللی را نادیده میگیرد، در واقع قانون اساسی را نادیده میگیرد.
و باید پرسید: جایگزین حقوق بینالملل چیست؟
تاتس: و پاسخ شما؟
آمبوس: سیاستی مبتنی بر بیقانونی؛ همان چیزی که رهبرانی مانند ترامپ و پوتین نمایندگی میکنند. ترامپ در داخل با دستگاه قضایی و اصل تفکیک قوا درگیر است و در خارج با حقوق بینالملل. در نهایت این بازگشت به نوعی سلطنت مطلقه شبیه دوران لویی چهاردهم است که میگفت: «دولت یعنی من» و هیچ محدودیت حقوقی را نمیپذیرفت.
حقوق بینالملل ــ مانند هر نظام حقوقی ــ چیزی جز محدود کردن قدرت نیست. بدون آن، ترامپ و پوتین، یعنی پادشاهان مطلقه جدید قرن بیستویکم، بدون قاعده و قانون عمل خواهند کرد.
کای آمبوس (متولد ۱۹۶۵) استاد حقوق کیفری و حقوق بینالملل در دانشگاه گوتینگن است. او همچنین مدیر مرکز پژوهش عدالت کیفری آمریکای لاتین در همین دانشگاه و از سال ۲۰۱۷ قاضی دادگاه ویژه کوزوو در لاهه است.
