ملاها چگونه شهروندان خود را زیر نظر دارند

نویسندگان: هانس مونتسینگر، فردریک اوبرمایر و هاکان تانریوردی
۳ مارس ۲۰۲۶

حکومت ایران برای تعقیب شهروندان خود از یک نرم‌افزار قدرتمند تشخیص چهره ساخت روسیه استفاده می‌کند. این موضوع از یک افشای داده‌ها (Data Leak) که در اختیار برنامه تحقیقی ZDF «فرونتال» قرار گرفته، آشکار شده است.

ابتدا هزاران ایرانی به خیابان‌ها آمدند؛ اکنون نیز آمریکا و اسرائیل حمله کرده‌اند و خواستار سرنگونی حکومت ملاها شده‌اند. با این حال، این دیکتاتوری تاکنون در قدرت باقی مانده است—به لطف دستگاه عظیم امنیتی و اطلاعاتی خود. اکنون اسناد و کدهای برنامه‌ای که به بیرون درز کرده‌اند نشان می‌دهند نیروهای امنیتی چگونه از یک نرم‌افزار قدرتمند تشخیص چهره ساخت روسیه علیه شهروندان خود استفاده می‌کنند.

یک منبع داخلی درباره ماشین نظارتی ایران سخن می‌گوید

داده‌ها و اسناد مربوطه به تحریریه غیرانتفاعی Forbidden Stories رسیده و توسط برنامه ZDF frontal، نشریات Der Spiegel، Der Standard و Le Monde با حمایت سازمان افشاگران The Signals Network بررسی شده‌اند.

گروه تحقیقاتی همچنین توانسته از طریق یک گفت‌وگوی ویدئویی رمزگذاری‌شده با یک منبع داخلی صحبت کند. نام او و محل کارش باید ناشناس بماند، زیرا با این افشاگری جان خود را به خطر می‌اندازد.

او می‌گوید: «رژیم یک ماشین نظارتی ساخته که دیگر هیچ‌کس نمی‌تواند از آن بگریزد». این فرد سال‌ها به همین سیستم دسترسی داشته و خود نیز در کارکرد آن نقش داشته است.

نظارت گسترده در مترو

اظهارات او تحقیقات مشترک ZDF frontal و Forbidden Stories و شرکایشان را تأیید می‌کند؛ تحقیقاتی که برای نخستین‌بار نشان می‌دهد حکومت ایران با چه فناوری پیچیده‌ای شهروندان خود را زیر نظر می‌گیرد و تعقیب می‌کند.

در ویدیویی که ZDF frontal مشاهده کرده، گیت‌های ورودی یک ایستگاه مترو در تهران دیده می‌شود. جریان بی‌وقفه‌ای از مسافران عبور می‌کنند؛ تلفن همراه در دست دارند و مردی کودکی را در آغوش گرفته است. صحنه‌ای کاملاً عادی.

اما این «روزمرگی» توسط نرم‌افزار به شبکه‌ای از داده‌ها تبدیل می‌شود. نرم‌افزار دور هر چهره‌ای که در میدان دید دوربین قرار می‌گیرد مربع‌های سبز رسم می‌کند. در سمت راست صفحه، چهره‌های شناسایی‌شده به‌صورت تصویرهای جداگانه نمایش داده می‌شوند و به عنوان مدرک ذخیره می‌شوند.

هرچه جریان عابران متراکم‌تر باشد، ستون تصاویر در سمت راست سریع‌تر حرکت می‌کند. نگاه انسان به سختی می‌تواند آن را دنبال کند—اما نرم‌افزار چنین مشکلی ندارد.

این تصاویر می‌توانند با پایگاه‌های داده دیگر، مثلاً عکس‌های گذرنامه‌ای، تطبیق داده شوند. بر اساس تحقیقات ZDF frontal، ایستگاهی که در ویدیو دیده می‌شود ایستگاه «پانزده خرداد» در نزدیکی بازار بزرگ تهران در مرکز شهر است؛ جایی که اعتراضات اخیر چند هفته پیش از آنجا آغاز شد.

دسترسی نهادهای نظامی و اطلاعاتی به نرم‌افزار

این منبع داخلی می‌گوید:

«همه نهادهای نظامی و اطلاعاتی به این نرم‌افزار دسترسی دارند»—از وزارت اطلاعات گرفته تا نیروهای بسیج وابسته به سپاه پاسداران.

قراردادهای افشا شده، ویدیوها و حتی کد برنامه که در اختیار ZDF frontal قرار دارد، گفته‌های او را تأیید می‌کنند و ابعاد نظارت در حکومت ملاها را آشکار می‌سازند. این اسناد نشان می‌دهند که در ایران، یک دیستوپیای نظارتی عملاً به واقعیت تبدیل شده است.

پایگاه داده بیومتریک

آزاده اکبری، پژوهشگر نظارت در ایران در دانشگاه فرانکفورت، می‌گوید: «شناسایی چهره فقط به این دلیل ممکن است که رژیم یک پایگاه داده بیومتریک از چهره شهروندان دارد.»

ایران در حال ایجاد نوعی اینترانت ملی است—همراه با نسخه‌های بومی برای چت و تماشای ویدیو—که در آن هر کلیک ثبت می‌شود.

علاوه بر این:

تلفن‌های همراه ردیابی می‌شوند
پلاک خودروها شناسایی می‌شود
پهپادها از معترضان عکس می‌گیرند
میدان‌های اصلی شهر با دوربین‌ها زیر نظر هستند

و چند سالی است که حکومت با نرم‌افزارهای تشخیص چهره این سیستم را تقویت کرده است. قراردادی که در اختیار ZDF قرار گرفته مربوط به اوت ۲۰۱۹ است.

فناوری از روسیه می‌آید

فناوری مورد استفاده در ایران بسیار قدرتمند تلقی می‌شود و از روسیه می‌آید؛ از شرکتی به نام NtechLab..

این شرکت در دوران همه‌گیری کرونا ادعا کرده بود حتی می‌تواند چهره‌هایی را که پشت ماسک پنهان شده‌اند شناسایی کند. برای اعتراضات این یعنی: پوشاندن صورت بی‌فایده است.

از استارتاپ تا شرکت نظارتی

صعود شرکت مسکویی NtechLab با ایده‌ای جنجالی آغاز شد: مردان می‌توانستند بدون اطلاع زنان از آن‌ها عکس بگیرند و ظرف چند ثانیه حساب‌های شبکه‌های اجتماعی آن‌ها را پیدا کنند. این فناوری به‌عنوان یک شگفتی تکنولوژیک معرفی شد، اما مجله Bloomberg هشدار داد که چنین فناوری‌ای می‌تواند حریم خصوصی را برای همیشه نابود کند. این شرکت خیلی زود به جای خدمات دوستیابی، فناوری خود را در اختیار نهادهای امنیتی قرار داد.

در سال ۲۰۱۸ روسیه این فناوری را در جام جهانی فوتبال به کار گرفت—به‌طور رسمی برای جلوگیری از ورود هولیگان‌ها به ورزشگاه‌ها.

در ژوئیه ۲۰۲۳ اتحادیه اروپا علیه NtechLab تحریم وضع کرد. دلیل این اقدام «بازداشت‌های خودسرانه و نقض آزادی تجمع و تشکل» عنوان شد. توضیحی که امروز مانند پیش‌بینی آنچه اکنون در ایران رخ می‌دهد به نظر می‌رسد.

تخریب دوربین‌ها توسط معترضان

بسیاری از مردم ایران می‌دانند که حکومت آن‌ها را تقریباً به‌طور کامل زیر نظر دارد—و در برابر آن مقاومت می‌کنند. در ویدیوهای اعتراضات اخیر دیده می‌شود که معترضان دوربین‌های نظارتی را تخریب می‌کنند. در یکی از تصاویر مردی از تیر فلزی بالای خیابان بالا می‌رود و دو دوربین نظارتی را—در میان تشویق جمعیت—می‌شکند. در تصویری دیگر، پایه‌هایی که دوربین‌ها روی آن‌ها نصب شده‌اند در آتش می‌سوزند.

فناوری آلمانی در خدمت حکومت؟

به نظر می‌رسد فناوری شرکت‌های آلمانی نیز در ایران استفاده می‌شود. یک ویدیوی افشاشده از دفتر یک شرکت فروش در ایران قفسه‌ای از دوربین‌های نظارتی را نشان می‌دهد—مانند نمایش محصولات. در این ویدیو مدل‌هایی دیده می‌شود که نرم‌افزار تشخیص چهره با آن‌ها بهترین نتیجه را می‌دهد.

لوگوهای چند شرکت نیز دیده می‌شود، از جمله:
Bosch
Dallmeier

در یک بروشور همچنین از Siemens نام برده شده است.

شرکت Dallmeier در پاسخ به پرسش ZDF اعلام کرد که از سال ۲۰۱۷ دیگر دوربینی به ایران صادر نکرده است و پیش از آن نیز مشتریان نهایی صرفاً «نهادهای غیرنظامی» بوده‌اند.

Bosch نیز تأیید کرد که تا سال ۲۰۱۸ حدود ۸۰۰۰ دوربین امنیتی به ایران فروخته است. به گفته سخنگوی این شرکت، از سال ۲۰۱۹ به بعد دیگر دوربینی به ایران ارسال نشده است، اما: «نمی‌توانیم رد کنیم که محصولات از طریق واردات موازی وارد کشور شده باشند.»

Bosch بخش فناوری امنیت و ارتباطات خود را در اواسط ۲۰۲۵ فروخته است. سخنگوی Siemens نیز گفت که این شرکت از سال ۲۰۱۵ هیچ فعالیت مستقیمی در حوزه راه‌حل‌های امنیتی در ایران ندارد و هیچ شخص ثالثی را نیز برای چنین معاملاتی مأمور نکرده است.

برنامه ZDF frontal در سال ۲۰۱۰ افشا کرده بود که Nokia Siemens فناوری نظارتی به ایران فروخته است.

دستگیری معترضان در زمان دیگر

این منبع داخلی می‌گوید رژیم دیگر لزوماً فوراً در خیابان با معترضان برخورد نمی‌کند: «آن‌ها از دوربین‌ها استفاده می‌کنند تا چهره‌ها را ثبت کنند و بعداً افراد را یکی‌یکی دستگیر می‌کنند.»

به همین دلیل او تصمیم گرفته است صحبت کند. او می‌گوید: «هیچ حکومتی نباید این امکان را داشته باشد که شهروندانش را بی‌صدا و بدون پاسخگویی زیر نظر بگیرد».
اگر حکومت ایران در قدرت بماند، جان این افشاگر در خطر است—زیرا در جمهوری اسلامی مجازات خیانت مرگ است.

به نقل از برنامه تلویزیونی ZDF frontal