۲۵ نوامبر ۲۰۲۵
«داستان شاهزاده گنجی» اغلب بهعنوان قدیمیترین رمان عاشقانهٔ ادبیات جهان شناخته میشود. این اثر حدود هزار سال پیش توسط زنی در دربار امپراتوری کیوتو نوشته شد: موراساکی شیکیبُ. اثر او تا امروز در ژاپن محبوب است.
نویسنده: دومینیک کونراد، بخش فرهنگی رادیو SWR
«فکر میکنم قلبم فهمید که او کیست — یوگائویی که از شبنم سپید درخشانتر میدرخشد.»
یک شعر کوتاه با چند بیت، همراه با بادبزنی گرانبها که با تصویر یوگائو، گل زنگولهای ژاپنی، تزئین شده است و نسیمی خوشبو که همراه آن است. اینگونه عشق کوتاه اما شدید هیکارو گنجی، «شاهزادهٔ درخشان» و قهرمان احتمالاً قدیمیترین رمان جهان، آغاز میشود.
عشق، شور و آداب در دربار امپراتوری
«داستان شاهزاده گنجی» متنی است دربارهٔ عشق، شور و آداب دقیق دربار در دوران هیان، که حدود سال ۱۰۰۰ میلادی اوج گرفت و تا امروز بهعنوان عصر طلایی فرهنگ کلاسیک ژاپن شناخته میشود.
مرکز رمان شاهزاده گنجی است. او پسر یک همسر فرعی امپراتور است، خانوادهاش نفوذ کمی در دربار دارند و از جانشینی محروم میماند. با این حال، با هوش و زیبایی استثنایی، گنجی وارد چندین ماجرا و روابط عاشقانه میشود که همیشه آسان نیستند. یکی از تراژیکترین آنها عشق به نامادری خود، فوجیتسوبو، است. امپراتور او را به همسری برگزید، زیرا یاد مادر درگذشتهٔ گنجی را زنده میکرد.
آیینهای سخت و ساختار سلسلهمراتبی در اطراف کاخ
از پایان قرن هشتم، هیان-کیو (کیوتوی امروزی) پایتخت امپراتوری ژاپن بود. در و اطراف کاخ امپراتور، فرهنگی درباری شکل گرفت که با آیینهای سخت، مراسمهای پیچیده و شبکهای سلسلهمراتبی از رتبهها و سمتها مشخص میشد.
حتی روابط بین زن و مرد در دربار بسیار کنترل میشد. زنان در حریم خصوصی زندگی میکردند و توسط پردههای بامبو از نگاه مردان محافظت میشدند. حتی زن و شوهرها خانههای جداگانه داشتند.
دربارهٔ نویسندهٔ رمان
موراساکی شیکیبُ، نویسندهٔ رمان «جنچی»، حدود سال ۹۷۵ به دنیا آمد. اگرچه بخشهایی از دفترچهٔ خاطرات او تا قرنها حفظ شده است، اطلاعات کمی دربارهٔ زندگی او در دست است و حتی نام واقعیاش نیز معلوم نیست. «موراساکی» نام یکی از شخصیتهای رمان اوست و لقب «شیکیبُ» را از پدرش به ارث برده است، که نشاندهندهٔ مقام او بهعنوان استاد آیینها در دربار بود.
از دوران جوانی، موراساکی بهعنوان شاعری توانمند شناخته میشد و به مطالعهٔ کلاسیکهای ادبیات چین میپرداخت — امری که در آن زمان تنها مردان به آن دسترسی داشتند، زیرا خط چینی بهعنوان زبان اداری و حکومتی محسوب میشد.
نویسندهای در دربار ملکه
موراساکی در اواخر بیست سالگی با مردی بسیار بزرگتر از خانوادهٔ خود و از خاندان قدرتمند فوجیوارا ازدواج کرد. این ازدواج کوتاه بود: دو سال پس از ازدواج همسرش احتمالاً بر اثر وبا درگذشت. در همین زمان، موراساکی کار روی رمانش را آغاز کرد و نوشتههای او در میان اشراف پایتخت به سرعت منتشر شد.
سال ۱۰۰۵، این اشراف بیوه دعوت شد تا بهعنوان خدمتکار در دربار ملکه خدمت کند. مشخص نیست که آیا او بهعنوان مشاور ارشد، معلم چینی یا به دلیل شهرتش بهعنوان نویسنده، مورد توجه قرار گرفت.
موراساکی حدود شش سال در کاخ خدمت کرد و سپس ردپای او در مه تاریخ گم شد. زمان دقیق مرگ او هنوز مورد اختلاف پژوهشگران است، اما احتمالاً بین سالهای ۱۰۱۴ تا ۱۰۲۵ درگذشته است.
«جنچی» فرهنگ و ادبیات ژاپن را در طول قرنها شکل داده است
حتی هزار سال پس از نگارش، «داستان شاهزاده گنجی» یکی از تأثیرگذارترین آثار ادبیات ژاپن باقی مانده است و تأثیر ماندگاری بر زبان نیز گذاشته است.
از آنجا که موراساکی و دیگر خدمتکاران نویسندهٔ دربار اجازه نداشتند از حروف چینی استفاده کنند، متنهای خود را با خط هجایی جدیدی مینوشتند. از این «خط زنان» (Onna-de) در نهایت خط هیرگانا شکل گرفت، که تا امروز، در کنار حروف چینی، یکی از عناصر اصلی سیستم نوشتاری پیچیدهٔ ژاپنی است.
محبوبیت تا امروز – حتی به شکل مانگا
در طول قرنها، شخصیتهای پیچیده، پرشور و درگیر تعارض موراساکی توسط دانشمندان ژاپنی مطالعه و بحث شدهاند. بخشهای معروف رمان، مثلاً در قرن دوازدهم، موضوعی برای طومارهای خطی و نقاشیشدهٔ گرانبها میشوند. در قرن پانزدهم، بخشهایی از داستان گنجی الهامبخش نمایشهای نو ژاپن میشوند.
از دیدگاه امروز، برخی بخشهای رمان آزاردهنده به نظر میرسند؛ مثلاً زمانی که شاهزاده گنجی دختری کوچک را به نزد خود میآورد تا او را به تصویر عمهاش، نامادری محبوبش، تبدیل کند و بعدها با او ازدواج میکند.
علاوه بر این، خوانندگان مدرن، چه در ژاپن و چه در دیگر نقاط جهان، احتمالاً هرگز قادر به درک کامل اثر موراساکی نخواهند بود؛ زیرا دربار هیان، آداب و رسوم، زبان و ارجاعات ادبی متعدد آن دوره بسیار دور از دسترساند و بسیاری از آنها طی قرنها گم شدهاند.
با وجود این، این اثر باستانی همچنان الهامبخش است: چه به صورت فیلم، اپرا، موزیکال، سریال انیمه، مانگا یا حتی بازی ویدئویی. «داستان شاهزاده گنجی» حتی پس از بیش از هزار سال، میتواند خوانشها و تفسیرهای تازهای به خود بگیرد.
