دنیس موکوگه از جمهوری دموکراتیک کنگو بهسبب فعالیتهایش در حمایت از قربانیان تجاوز جنسی در جهان شهرتی گسترده دارد. گفتوگویی دربارهٔ راههای خروج از جنگ کنونی.
۱۸ فوریهٔ ۲۰۲۶ – گفتوگو از دومینیک جانسون
تاتس: دکتر موکوگه، شما در کنفرانس امنیتی مونیخ حضور داشتید؛ کنفرانسی که ظاهراً زیر سایهٔ اختلافات میان آمریکا و اروپا قرار داشت و کمتر به دیگر مناطق جهان پرداخته شد. تجربهٔ شما از این کنفرانس چه بود؟
دنیس موکوگه: مایهٔ ناامیدی بود. وقتی از کشوری میآیید که سه دهه درگیر جنگی است که بیش از مجموع دیگر جنگها قربانی گرفته، حضور در چنین کنفرانسی حس دوگانگی معیارها را در شما ایجاد میکند؛ گویی برخی بحرانها و برخی مناطق مهمتر از دیگراناند. اما رنج را نمیتوان درجهبندی کرد.
تاتس: رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، ادعا میکند جنگ میان کنگو و رواندا را پایان داده و سزاوار جایزهٔ نوبل صلح است. نظر شما چیست؟
موکوگه: شنیدن چنین سخنانی از سیاستمداران بلندپایه نگرانکننده است. گویی واژهها معنای خود را از دست دادهاند؛ هر کس هرچه بخواهد میگوید و آن را حقیقت میپندارد. تنها یک روز پس از امضای توافق میان کنگو و رواندا در ۴ دسامبر، شهر اوویرا مورد حمله قرار گرفت؛ پهپادها غیرنظامیان در حال فرار را هدف قرار دادند و صدها نفر کشته شدند. کشتار ادامه دارد، درگیری همچنان ادامه دارد.
تاتس: قرار است دوباره آتشبسی برقرار شود…
موکوگه: نمیدانیم این واقعاً آتشبس خواهد بود یا فقط توقفی کوتاه در درگیریها. ما میخواهیم این بحران پایان یابد. سی سال رنج، سی سال جنایت جنگی، جنایت علیه بشریت و خشونت جنسی بیش از اندازه است. دیگر به سخنرانی نیاز نداریم؛ به اقدام عملی برای پایان دادن به جنگ نیاز داریم.
تاتس: اقدام عملی یعنی چه؟
موکوگه: شورای امنیت سازمان ملل در ۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۵ قطعنامهٔ ۲۷۷۳ را به اتفاق آرا تصویب کرد که خواستار آتشبس، خروج بیقیدوشرط رواندا و نیروهای M23 و انحلال ساختار موازی این گروه است. اقدام عملی یعنی اجرای حقوق بینالملل برای همه بدون استثنا. اما کسانی که مسئول کشتارند در اروپا بهعنوان الگوی توسعه ستایش میشوند. فرش قرمز پهن کردن برای کسانی که مرتکب جنایت علیه بشریت میشوند غمانگیز است. وقتی آلمان و اتحادیهٔ اروپا به کشوری که متهم به جنایت جنگی و تجاوز است کمک مالی میکنند، در واقع تجاوز را تأمین مالی میکنند.
تاتس: منظورتان روانداست؟ آلمان کمکهای جدید خود به رواندا را متوقف کرده و همکاری توسعهای با دولت کنگو را افزایش داده است.
موکوگه: چه در کیگالی و چه در کینشاسا: اگر پولی داده شود که به جیبهای خصوصی میرود یا به میلیشیایی کمک میکند که تجاوز و ویرانی بهبار میآورد، مسئولیت با کمکدهندگان است. باید بررسی شود که این پولها چه پیامدی دارند.
تاتس: پس از قطعنامهٔ سازمان ملل، مذاکراتی میان کنگو و رواندا در آمریکا و میان دولت کنگو و شورشیان M23 در دوحه آغاز شده است. آیا این روندها مفیدند؟
موکوگه: روندهای بسیاری میبینیم که پشت سر هم تکرار میشوند، اما هیچکدام آنچه مردم انتظار دارند به همراه نمیآورد. مردم صلح میخواهند، نه امضای توافقهایی که پس از آن همهچیز مثل قبل ادامه یابد. ما لواندا، نایروبی، واشنگتن و دوحه را تجربه کردهایم و اکنون سخن از گفتوگوی داخلی کنگوست. کافی است! ما پیشنهاد برگزاری یک کنفرانس بینالمللی صلح برای منطقه را دادهایم، در چارچوب توافقنامهٔ ۲۰۱۳ آدیسآبابا دربارهٔ صلح و امنیت در کنگو و منطقهٔ دریاچههای بزرگ آفریقا. این توافق هرگز اجرا نشد. باید آن را احیا و گسترش داد: همهٔ کشورهای امضاکننده، جامعهٔ مدنی، شرکتهای بزرگ معدنی و شرکتهای کنگویی باید دور یک میز بنشینند. این جنگ، جنگی اقتصادی بر سر کنترل مواد معدنی راهبردی است. توافقهای دوجانبه با رواندا یا M23 واقعیت پیچیدهٔ منطقه را در نظر نمیگیرد. صدها گروه مسلح در منطقه فعالاند؛ مسئله را نمیتوان دوجانبه حل کرد.
تاتس: آیا دولت رئیسجمهور شیسهکدی در کینشاسا قادر به چنین کاری است؟
موکوگه: این بزرگترین مشکل است. دولت نمیتواند. باید جامعهٔ مدنی را تقویت کرد که رنج مردم را میبیند. در کنگو ۲۷ میلیون نفر با ناامنی غذایی روبهرو هستند و شش تا هفت میلیون آوارهٔ داخلی وجود دارد. هر چهار دقیقه یک زن و هر سی دقیقه یک کودک مورد تجاوز قرار میگیرد. این فاجعهای بیسابقه است. چگونه جهان میتواند بیتفاوت بماند؟ اگر کینشاسا قادر نیست، باید جامعهٔ جهانی وارد شود. این یک مسئلهٔ جهانی است: کنگو بزرگترین تولیدکنندهٔ کبالت جهان است و در هر باتری خودروهای برقی بخشی از کنگو وجود دارد. در وسایل الکترونیکی ما نیز تانتالوم کنگو بهکار رفته است. همهٔ ما درگیر این بحرانیم.
تاتس: برخی انتقادهای شما به دولت کنگو شبیه سخنان شورشیان M23 است. آیا میتوان گفت در شرق کنگو، فراتر از خطوط جنگ، منافع مشترکی علیه سوءمدیریت وجود دارد؟
موکوگه: من هیچ منفعت مشترکی با کسانی که به مردم خود شلیک میکنند ندارم. آنها به دستور رواندا عمل میکنند و برای منافع مردم نمیجنگند. کسی که سلاحش را به سوی مردم بگیرد، برای مردم نمیجنگد. اصلاح حکمرانی راههای دیگری دارد. اگر کنگو حکمرانی خوبی داشت، ارتشی داشتیم که از مرزها و شهروندانمان دفاع کند. اکنون هر کس میتواند وارد کنگو شود. کنگو مانند فروشگاهی پر از جواهر با درها و پنجرههای باز است؛ همه برای کشتن، تجاوز و غارت میآیند. این باید تغییر کند، اما نه بهدست رواندا یا گروههای مسلح. این وظیفهٔ مردم کنگوست.
تاتس: شما در انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۳ شرکت کردید اما تنها ۰٫۲ درصد رأی آوردید. آیا نهادها همیشه ضعیفاند، صرفنظر از اینکه چه کسی حکومت کند؟
موکوگه: توافق چارچوب آدیسآبابا که پیشتر به آن اشاره کردم، دولت کنگو را موظف میکند ارتش و نهادهای دولتی را اصلاح کند. از نظر من، این یعنی وجود یک دستگاه قضایی کارآمد تا چرخهٔ بیپایان درگیریها در جمهوری دموکراتیک کنگو پایان یابد. من در انتخابات ریاستجمهوری شرکت کردم، زیرا کسی که پیشتر این مقام را در اختیار داشت (ژوزف کابیلا، رئیسجمهور ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۹؛ یادداشت سردبیر) هرگز تلاشی برای اصلاح ارتش یا نهادها و نیز رسیدگی به مشکل دستگاه قضایی نکرد. هنگامی که رئیسجمهور کنونی (فلیکس تشیسکدی، رئیسجمهور از سال ۲۰۱۹؛ یادداشت سردبیر) به قدرت رسید، امیدوار بودیم که به این مسائل بپردازد، اما چنین نکرد. ما به پیگرد قضایی، کشف حقیقت، جبران خسارت و آشتی نیاز داریم. تأسفبار است که نهادهای غیردموکراتیک همچنان به کار خود ادامه میدهند.
تاتس: در چنین شرایطی آیا توسل به سلاح قابل درک نیست؟
موکوگه: اگر سلاح بردارید و هموطنان خود را بکشید، دیگر شهروند خوبی نیستید. خشونت فقط خشونت تازه میآورد. سی سال است که انسانهای مسلح زندگی مرا تعیین میکنند؛ این راهحل نیست. باید راه دیگری یافت.
تاتس: در شرق کنگو درگیریهای محلی بسیاری وجود دارد: بر سر زمین، هویت و محل زندگی؛ همچنین دشمنیهای قومی. چگونه میتوان اینها را حل کرد؟
موکوگه: سیاستمدارانی که همزیستی انسانی را درک نمیکنند از این مسائل سوءاستفاده میکنند. آنها برای کسب پایگاه اجتماعی مردم را علیه یکدیگر تحریک میکنند. این پوپولیسم است. خوشحالم که مردم استانهای کیوو کمکم این بازی را میشناسند. قومیتها سالها دستکاری شدهاند. حتی گروههایی که گفته میشد باید از سوی رواندا «حمایت» شوند اکنون میگویند چنین درخواستی نداشتهاند.
تاتس: اما فقر گسترده نیز زمینهٔ این دستکاریها را فراهم میکند. شهرهایی چون بوکاوو و گوما بهشدت رشد کردهاند و جمعیت زیادی در فقر زندگی میکنند. چگونه میتوان شرایط را تغییر داد؟
موکوگه: پوپولیستها بهسادگی میتوانند جمعیتی فقیر را فریب دهند و بگویند: «من از شما هستم.» اما مردم اکنون میپرسند نمایندگانی که انتخاب کردهاند کجا هستند. فقر شدید مردم را آسیبپذیر میکند. میلیاردها دلار طلا از کشور خارج میشود و مردم همچنان فقیرند. شرکتها امتیاز استخراج میگیرند اما سرمایهگذاری نمیکنند. در مناطق معدنی هرکس بماند باید سلاح داشته باشد؛ بنابراین مردم به شهرها میگریزند. اگر حاکمان به مردم میاندیشیدند، ثروتهای کنگو برای تأمین زندگی پایدار کافی بود و زمینهٔ دستکاری از میان میرفت.
تاتس: بیمارستان پانزی شما در این شرایط چگونه کار میکند؟
موکوگه: بسیار دشوار. مردم به پول دسترسی ندارند، بانکها بستهاند، کارمندان دولتی حقوق نمیگیرند. بسیاری حتی توان پرداخت خدمات اولیهٔ درمانی را ندارند. کمکهای بشردوستانه نیز کاهش یافته، زیرا هزینههای نظامی افزایش یافته است. کمبود دارو و تجهیزات مشکل بزرگی است و مردم فقیر بهای آن را میپردازند.
تاتس: آیا بیمارستان مستقیماً هدف حمله قرار گرفته است؟
موکوگه: فکر نمیکنم. بهنظر میرسد حقوق بشردوستانهٔ بینالمللی در مورد بیمارستان رعایت میشود. کار ادامه دارد و من به تیمهای درمانی که در شرایط دشوار کار میکنند تبریک میگویم. امیدوارم بهزودی به آنها بپیوندم.
تاتس: چه زمانی بوکاوو را ترک کردید؟
موکوگه: زمانی که گوما و سپس بوکاوو در ژانویه و فوریهٔ ۲۰۲۵ سقوط کردند، من در سفر کنفرانسی در اسکاندیناوی بودم و از آن زمان نتوانستهام بازگردم. فرودگاهها بستهاند و راه دیگری وجود ندارد.
تاتس: جنگ اخیر چه تأثیری بر کار با بازماندگان خشونت جنسی داشته است؟
موکوگه: گزارشها بسیار نگرانکنندهاند. همهٔ سازمانها از افزایش نمایی قربانیان خشونت جنسی خبر میدهند. کودکان هدف قرار میگیرند و بارداری در میان دختران زیر سن قانونی افزایش یافته است.
تاتس: عاملان این جنایتها چه کسانیاند؟
موکوگه: همهٔ گروههای مسلح مرتکب تجاوز میشوند. قربانیان از همهٔ طرفهای درگیری گزارش شدهاند.
تاتس: پس از دریافت جایزهٔ نوبل صلح در سال ۲۰۱۸، امید میرفت آگاهی جهانی دربارهٔ خشونت جنسی در جنگ افزایش یابد. اما این جنایتها در جهان حتی بیشتر شدهاند. آیا این تلاشها ناکام ماندهاند؟
موکوگه: نه، هرگز. توجه جهانی به این مسئله بیشتر شده است، اما باید بسیار فراتر برویم. درست است که این جنایتها کاهش نیافته و حتی افزایش یافتهاند؛ همزمان با عقبگرد در حقوق زنان. اما اکنون دیگر هیچکس نمیتواند بگوید «نمیدانستم». این آگاهی از میان نرفته است.
دنیس موکوگه
در سال ۱۹۵۵ در شهر بوکاوو در جمهوری دموکراتیک کنگو به دنیا آمد. او در سال ۱۹۹۹، در اوج جنگهای کنگو، در همان شهر بیمارستان بیمارستان پانزی را بنیان گذاشت؛ جایی که بهعنوان جراح ارشد معیارهایی جهانی در درمان و حمایت از بازماندگان خشونت جنسی در جنگ پایهگذاری کرد و به شهرتی بینالمللی رسید. او به پاس این فعالیتها در سال ۲۰۱۸ جایزهٔ صلح نوبل را دریافت کرد. موکوگه امروز در خارج از کشور زندگی میکند. روزنامهٔ taz در تاریخ ۱۶ فوریه در برلین با او گفتوگو کرده است.
جمهوری دموکراتیک کنگو
جمهوری دموکراتیک کنگو کشوری است که از میراث جنایتهای استعمار و حکومتهای خشونتبار رنج برده است. از دههٔ ۱۹۹۰ تاکنون این کشور در چرخهای از درگیریهای مسلحانه گرفتار شده که نهتنها خود آن، بلکه سراسر منطقهٔ آفریقای مرکزی را تحت تأثیر قرار داده است.
