اسرائیل همواره آمار وزارت بهداشت تحت کنترل حماس را زیر سؤال میبرد — تا همین اواخر. با این حال، احتمالاً ارقام واقعی بسیار بالاتر است.
به ندرت پیش میآید که ارتش اسرائیل با نهادهای فلسطینی همنظر شود. هفته گذشته یک مقام نظامی در جلسهای با خبرنگاران اسرائیلی گفت: «برآورد ما این است که حدود ۷۰ هزار نفر از اهالی غزه در این جنگ کشته شدهاند، بدون احتساب مفقودان.» این همان رقمی است که وزارت بهداشت در نوار ساحلی ویرانشده اعلام کرده است.
شبکه تلویزیونی دولتی «کان» این اظهارنظر غیرمنتظره را به «هماهنگکننده امور دولتی در مناطق اشغالی» (کوگات) نسبت داد — نام اداره غیرنظامی-نظامی اسرائیل. گفته شد که ارتش هنوز در حال بررسی این است که چه تعداد از کشتهشدگان جنگجویان مسلح و چه تعداد غیرنظامی بودهاند.
از آغاز جنگ پس از حمله تروریستی حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، در عرصه عمومی بر سر آمار تلفات اعلامشده توسط وزارت بهداشت غزه اختلاف نظر وجود داشت. ارقام این نهاد — که تا حدی زیر کنترل گروه اسلامگراست — در جنگهای پیشین غزه قابل اعتماد ارزیابی شده بود. سازمانهای وابسته به سازمان ملل، نهادهای غیردولتی و بسیاری از دولتها نیز اعلام کرده بودند که این آمار را معتبر میدانند.
مطالعات بینالمللی نشان میدهد که شمار واقعی قربانیان در جنگ دوساله حتی ممکن است بسیار بیشتر از آمار ثبتشده توسط وزارتخانه باشد. با این حال اسرائیل و حامیانش همچنان این ارقام را زیر سؤال میبردند. آیا اکنون دیگر چنین نیست؟
پذیرش دیرهنگام؟
به گفته برخی ناظران بینالمللی، ارتش اکنون، زمانی که آتشبسی شکننده در غزه برقرار است و توجه جهانی به نقاط دیگر معطوف شده، به واقعیتی اذعان میکند که دیگر نمیتوان انکار کرد.
سخنگویان نظامی اسرائیل سپس تلاش کردند این برداشت را اصلاح کنند: در بیانیهای گفته شد «جزئیات منتشرشده بازتابدهنده دادههای رسمی ارتش نیست». با این حال این تکذیب روشنی نبود. به پرسش درباره اینکه آیا ارتش واقعاً دادههایی درباره شمار فلسطینیان کشتهشده در غزه دارد و آیا این اطلاعات هرگز منتشر خواهد شد، پاسخی داده نشد.
در این جنگ، ارتش اسرائیل هیچ آماری درباره غیرنظامیان کشتهشده منتشر نکرد. در حالی که در درگیریهای پیشین، حتی چندصد کشته فلسطینی رقم بالایی تلقی میشد، اینبار ظاهراً در اسرائیل تحمل نسبت به تلفات بالا افزایش یافته بود؛ کشوری که زیر تأثیر جنایات هولناک ۷ اکتبر قرار داشت.
کار دقیق وزارت بهداشت غزه
وزارت بهداشت غزه ابتدا شمار کشتهشدگان را از طریق سردخانههای بیمارستانها ثبت میکرد و برای اکثر اجساد نام و شماره شناسایی درج میشد. وقتی بسیاری از بیمارستانها نابود یا بهشدت آسیب دیدند، آمارگیران علاوه بر این از گزارشهای خانوادهها، رسانهها و منابع دیگر استفاده کردند.
بعدها این وزارتخانه فهرستهای مفصلی با اطلاعات شخصی دهها هزار کشته منتشر و آنها را برای کاهش خطا و خلأ بررسی کرد. این ثبتها بیش از ۹۰ درصد اجساد را با نام و شماره شناسایی مشخص میکند، اما میان جنگجویان و غیرنظامیان تمایز نمیگذارد. همچنین تنها کسانی را دربر میگیرد که مستقیماً بر اثر حملات اسرائیل کشته شدهاند، نه کسانی که از گرسنگی یا بیماری جان دادهاند.
با این حال، تردید نسبت به آمار فلسطینیها از همان روزهای نخست جنگ به ابزاری برای خنثی کردن انتقادها از بمبارانهای گسترده بدل شد. جو بایدن، رئیسجمهور آمریکا، در اکتبر ۲۰۲۳ و هنگام مواجهه با آمار بالای تلفات کودکان گفت: «هیچ اعتمادی به ارقامی که فلسطینیها استفاده میکنند ندارم.» او توضیحی برای این تردید ارائه نکرد.
پس از حدود شش ماه جنگ، وزارت خارجه اسرائیل اعلام کرد: «ارقام گزارششده از غزه که توسط نهادهای سازمان ملل نقل میشوند، توسط حماس دستکاری شده، نادقیق هستند و واقعیت میدانی را منعکس نمیکنند.» اما این وزارتخانه نیز توضیحی ارائه نداد.
گزارشی از اندیشکده محافظهکار بریتانیایی «هنری جکسون» مدعی شد ارقام وزارت بهداشت اغراقآمیز است، زیرا مرگهای طبیعی و مرگهای پیش از جنگ نیز در آن لحاظ شده و روششناسی «از نظر علمی معتبر نیست». بهزعم این گزارش، احتمالاً شمار جنگجویان کشتهشده در آمار پنهان مانده است.
چه تعداد جنگجو در میان کشتهشدگان؟
در واقع نسبت جنگجویان و غیرنظامیان کشتهشده بسته به منبع بسیار متفاوت است و ارقام اسرائیلی نیز نوسان زیادی دارد. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در سال ۲۰۲۴ بارها ادعا کرد نسبت جنگجویان به غیرنظامیان حدود یک به یک تا یک به یکونیم است و آن را «کمترین نسبت غیرنظامی به رزمنده در تاریخ جنگهای شهری مدرن» خواند — ادعایی که با تحقیقات بینالمللی و گزارشهای میدانی سازگار نیست.
پایگاه تحقیقی اسرائیلی «+972» به ارزیابی ژنرال سابق ایتسحاق بریک استناد کرد. او گمان میبرد رهبری نظامی نهتنها خشونت ویژه در غزه را پذیرفت، بلکه «معیاری ایجاد کرد که هرچه بیشتر میکشتند، موفقتر تلقی میشدند». به همین دلیل بارها غیرنظامیان کشتهشده نیز بهعنوان تروریست طبقهبندی شدند. به گفته بریک، آمار ارائهشده توسط ارتش «یکی از جدیترین فریبها» در تاریخ اسرائیل بوده است.
چندین مطالعه پژوهشگران بینالمللی به ارقام بسیار بالاتر — هم در تعداد کل و هم در نسبت غیرنظامیان به جنگجویان — رسیدهاند:
* سازمان غیردولتی «اقدام علیه خشونت مسلحانه» (AOAV) در لندن، در میان قربانیان دارای نام در دادههای وزارت بهداشت غزه، نسبت حدود هشت غیرنظامی به یک جنگجو را یافت. حتی با استفاده از ارقام محافظهکارانهتر اسرائیلی نیز نسبت حدود پنج به یک بود.
* مطالعهای از «مدرسه بهداشت و طب گرمسیری لندن» تا پایان ژوئن ۲۰۲۴ حدود ۴۰ درصد تلفات بیشتر از آمار وزارت بهداشت برآورد کرد.
* پژوهشی از اقتصاددان بریتانیایی مایکل اسپگات، جمعیتشناس نروژی یون پدرسن و آمارشناس فلسطینی خلیل شقاقی، با تکیه بر نظرسنجیهای خانوار و برآوردها، به حدود ۶۰ درصد تلفات بیشتر از آمار رسمی رسید.
* تحقیق مشترک مؤسسه ماکس پلانک برای پژوهشهای جمعیتی و مرکز مطالعات جمعیتی که در نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، نتیجه گرفت امید به زندگی در غزه در سال ۲۰۲۴ به حدود نصف سطح مورد انتظار بدون جنگ سقوط کرده و شمار مرگهای خشونتآمیز احتمالاً از ۱۰۰ هزار نفر گذشته است.
کارکرد تردیدها
اظهارات برخی فرماندهان ارشد پیشین اسرائیلی نهتنها این ارقام را تأیید میکند، بلکه این فرض را تقویت میکند که ارتش آگاهانه با شدت و بیملاحظه عمل کرده است. در یک فایل صوتی منتشرشده در اوت ۲۰۲۵، آهرون حلیوا، رئیس پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، گفت «این واقعیت که اکنون ۵۰ هزار کشته در غزه وجود دارد، برای نسلهای آینده ضروری است». او افزود: «برای هر اسرائیلی که در ۷ اکتبر کشته شد، باید ۵۰ فلسطینی بمیرند» و اضافه کرد: «فرقی نمیکند کودک باشند؛ این از سر انتقام نیست، بلکه پیامی برای نسلهای آینده است.»
در سپتامبر ۲۰۲۵، هرزی هالوی، رئیس پیشین ستاد ارتش، در دیداری با ساکنان یک شهرک در جنوب اسرائیل گفت در غزه ۲.۲ میلیون نفر زندگی میکنند و «امروز بیش از ده درصد آنها کشته یا زخمی شدهاند، بیش از ۲۰۰ هزار نفر. این جنگ ملایمی نیست.» این رقم تقریباً با آمار وزارت بهداشت در همان زمان مطابقت داشت: نزدیک به ۶۵ هزار کشته و بیش از ۱۶۴ هزار زخمی.
یاگیل لوی، جامعهشناس اسرائیلی و رئیس مؤسسه روابط غیرنظامی-نظامی در دانشگاه آزاد حیفا، در بازنگری میگوید در واقع «ظاهراً هرگز اختلاف واقعیای بر سر دادهها وجود نداشت». به گفته او، نزاع بر سر آمار تلفات در حقیقت درباره مشروعیت بینالمللی اسرائیل بود:
«اگر اسرائیل بهطور رسمی ارقام وزارت بهداشت غزه را میپذیرفت، دولتهای غربی نیز آنها را میپذیرفتند و بحث به مقیاس کشتار منتقل میشد.»
با زیر سؤال بردن آمار، بحث از یک مسئله اخلاقی به یک مسئله روششناختی و فنی درباره شمارش کشتهها منتقل شد — و بدینترتیب انتقاد عمومی دستکم به تأخیر افتاد.
به نقل از اشپیگل آنلاین ۶ فوریه ۲۰۲۶
