logo





دو خطای بزرگ تاریخی عباس میرزا که هرگز جبران نشد - بخش اول!

يکشنبه ۷ شهريور ۱۴۰۰ - ۲۹ اوت ۲۰۲۱

بهزاد کشاورزی

new/behzad-keshavarzi1.jpg
( این مقاله نخستین بار در اولین شمارۀ نشریۀ سپهر اندیشه منتشر شده است)

عباس میرزا خدمات فراوانی به کشور ما کرده است از جمله اولین قدم مدرنیزاسیون مملکت در زمان او و به وسیلۀ وی انجام گردیده است. او در نتیجۀ فشار جنگ های بیست و پنج سالۀ ایران و روس ( ۱۸۰۳ – ۱۸۲۸م ) ارتشی منظم و مدرن برپا کرده است. او اولین کسی است که واکسن آبله را داخل کشور نموده است[۱]همچنین وی برای اولین بار سه دستگاه چاپخانه به ایران وارد کرده است، اولین کتاب ها نیز در دوران وی به چاپ رسیده اند[۲].و به همین دلیل، کشور ایران از این بابت به او بدهکار است. لیکن عباس میرزا دچار دو خطای بزرگ تاریخی نیز گردیده است که بر ایران صدمات فراوان وارد ساخته است. ما بر آنیم که در سطور آینده دربارۀ این دو خطای وی سخن گوئیم.

عباس میرزا فرزند فتحعلی شاه، روز چهارشنبه ۶ مرداد ۱۱۶۸ه – ش/۲۷ ژوئیۀ ۱۷۸۹ م در قصبۀ نوا نزدیک دماوند از دختر فتحعلی خان قاجار دَوَلو ولادت یافت و در ۱۲۱۲ه -ش/۱۸۳۴م در گذشت. او دارای پنجاه و نه برادر [ در قید حیات ][۳] بود. سه تن از برادران با فاصلۀ چند ماه از او مسن تر بودند. ولی چون وی مادری از تبار قاجار داشت، فتحعلی شاه او را در ده سالگی ( ۱۱۷۸ش/۱۷۹۹م ) به ولیعهدی خوبش منصوب کرد[۴]. از سال ۱۱۸۲ش/۱۸۰۳م که جنگ های ایران و روس شروع شد، فتحعلی شاه او را - که شانزده سال بیشتر نداشت - به فرماندهی این جنگ ها و حکومت آذربایجان بر گماشت. از آن تاریخ به بعد – تا سال ۱۲۰۷ش/۱۸۲۸م - به مدت بیست و پنج سال ( تا پایان جنگ های فوق ) عباس میرزا اغلب اوقات خود را در میادین جنگ در آذربایجان و به دور از دربار پادشاهی به سر برد.

جنگ های ایران و روس

این جنگ ها در دو مرحله از آذر ماه سال ۱۱۸۲ش/دسامبر ۱۸۰۳م تا بهمن ۱۲۰۷ش /فوریۀ ۱۸۲۸ م طول کشید.

مرحلۀ اول جنگ ها در ۱۲ مهرماه ۱۱۹۲ش/۴ اکتبر ۱۸۱۳م، با شکست فاحش ایران به اتمام رسید. نتیجۀ این شکست به بستن قرارداد گلستان[۵] منتهی شد که سرزمین های بزرگی از کشور ما را از پیکرِ آن منتزع کرد[۶].

مرحلۀ دوم جنگ ها نیز ده سال پس از قرارداد فوق، ( در تاریخ ۶ مرداد ۱۲۰۵ش/۲۸ ژوئیۀ ۱۸۲۶) با حملۀ ایران– بدون اعلان جنگ – به سرزمین های تازه تصرف شدۀ روسیه، شروع و در ۱ اسفند ۱۲۰۶/ ۲۱ فوریۀ ۱۸۲۸ با انعقاد قرارداد ترکمنچای و واگذاری (علاوه بر سرزمین های جدا شده در عهدنامۀ گلستان) دو ایالت وسیع ایران به روس ها [۷] به پایان رسید.

همین جنگ های ناکامِ و شکست های پی در پی عباس میرزا با روسیه، موجبِ دو خطای بزرگ تاریخی او شد که در سرنوشت کشور ما نتیجۀ شومی به بار آورد. آن دو خطا یکی درخواست وی از ملایانِ سرشناسِ شیعه، جهت صدور احکام جهاد و «تهیه و انتشار رسالۀ جهادیه» بود و دیگری درخواست حمایت نایب السلطنه از دو ابر قدرت روس و انگلیس برای تضمین پادشادهی خود و فرزندان بلافصلش بود. اقدام اولی پای روحانیان شیعه را به کشور ما باز کرد و درخواست دومی او، دو کشور روس و انگلیس را حاکم بر سرنوشت کشور ما ساخت. هدف این مقاله، روشن ساختن نتایج این دو خطا می باشد.

خطای اول عباس میرزا

احکام جهاد و رسالۀ جهادیّه:

در هر یک از دو مرحلۀ جنگ ها، روحانیان شیعه بنا به درخواست عباس میرزا و مشاور نامدار او[۸] برای کشانیدن پای مردم به جبهه های جنگ، حکم جهاد صادر کرده اند و علت این عمل، در نتیجۀ شکست های پی در پی قوای ایران بود.

با وجود اینکه عباس میرزا شخصیتی شجاع و دلیر و شایسته داشت و از تمام برادران خویش جهت مقابله با دشمن، صالح تر بود، لیکن عقب ماندن کشور ایران از قافلۀ تمدن و دسترسی نداشتن به تکنیک جدید جنگ وعدم دسترسی به مهمات پیشرفتۀ نظامی و عدم دیسیپلین جدید نظامی و نیز خساست فتحعلی شاه برای پرداخت هزینۀ کامل جنگ، ایران را از مقابلۀ نظامی با کشور پیشرفته و مدرنی همچون روسیه عاجز ساخته بود. و نتیجۀ آن همان بود که در بالا ذکرش گذشت.

احکام جهاد در دورۀ اول جنگ های ایران و روس

در دورۀ اول جنگ های فوق که ده سال به طول انجامید، عباس میرزا علیرغم کمک های نظامی که به وسیلۀ کارشناسان فرانسوی و انگلیسی برای تشکیل ارتشی نوین در ایران به کار برد[۹]، بازهم از مقابله با نیروهای مدرن و کوبندۀ روسیّه عاجز بود و در جبهه ها مدام در حال عقب نشینی بوده و سرزمین های وطن را یکی پس از دیگری رها کرده و در تصرف قوای روسیه قرار می داد.[۱۰]

عباس میرزا به گمانش با تشویق کردن مردم به جنگ، خواهد توانست در مقابل تهاجم بی امان قوای روسیه ایستادگی نماید و بهترین راه آن را نیز استفاده از عقاید دینی و صدور احکام جهاد بوسیلۀ مجتهدان شیعه می دانست. لذا پس از مشاوره با وزیر نام آور خویش و گرفتن اجازۀ فتحعلی شاه، با علمای سرشناس شیعۀ داخل و خارج از کشور در این مورد به مکاتبه پرداخت.

میرزا عیسی خان قائم مقام - معروف به میرزای بزرگ - از سوی عباس میرزا مأمور این کار شد و به ارسال نامه هائی به مجتهدان شیعه اقدام کرد. مؤلف مآثر سلطانیه[۱۱] در این مورد نوشته است:

« ... بنا بر تمهید این مقدمات، نایب السلطنه و قائم مقام، بعد از عرضه داشت به دربار خاقان جم، اولآ عالیجناب حاجی ملا باقر سلماسی و ثانیآ صدر الملّة والدین مولانا صدرالدین محمد تبریزی را برای استفتاء و حل مسائل و تحقق مدعا از شیخ جعفر نجفی و میرزا ابوالقاسم جاپلقی و آقا سید علی مجتهد، نور الله مضاجعهم و شکرالله مساعیهم، به عتبات عالیات عرش درجات روانه نمودند و نیز مکاتبات و مراسلات در این خصوص به تفتیش آیات و فصوص به علمای أصفهان و یزد و کاشان، مانند مرحوم حاجی محمدحسین امام جمعۀ أصفهان و ملا علی اکبر ایجی و آخوند ملا احمد کاشی نگاشتند...»

علمای شیعه پس از دریافت نامه های فوق، برای تشویق مردم مسلمان جهت شتافتن به جبهه های جنگ، هرکدام جداگانه، احکام جهاد در وجوب « جنگ مسلمانان با دشمن کافر » را صادر نمودند. و بدین وسیلۀ مردم نا آکاه از أمور نظامی را به جبهه های جنگ کشانیدند. این عمل صدمات جبران ناپذیری به ایران زد. یکی از این صدمات این بود که برای اولین بار علمای شیعه مدعی « نیابت امام زمان شدند». دنبلی در این مورد ادامه می دهد:

« ... در رسالۀ شیخ جعفر و آقا سید علی، که رأس و رئیس مجتهدین بودند، صراحتآ تعیین نیابت امام و وکالت فقهای ذوالعزّ والاحترام در این مقام نگاشته و به دلایل واضحه و براهین ساطعه تصریح نموده که: امروز محاربات با جماعت روسیه جهاد است و هرچه به قانون شرع شریف خراج حسابی از رعایا گرفته، صرف این راه شود، حلال است ... بر صغیر و کبیر و وضیع و شریفِ ممالک محروسه واجب که: به عزم جهاد و برای تقویت دین و اعلای کلمۀ حق و حفظ بیضۀ اسلام به واجبی تهیّۀ حرب سازند ... »[۱۲]

به طوری که پیداست، مطرح شدن نیابت علمای دین از طرف امام زمان به صورت رسمی در دورۀ قاجار برای اولین بار برای توجیه احکام جهاد به وسیلۀ دو مجتهد مذکور اعلام شد[۱۳].

رسالۀ جهادیه[۱۴]

دریافت احکام جهاد از علمای دینی شیعه، موجب گردید که میرزای بزرگ این احکام را تنظیم، تدوین و با اطلاع پادشاه و نایب السلطنه، به صورت دفتری در بین فرماندهان و کارداران جنگ پخش کند[۱۵]. لیکن، به لحاظ پیچیدگی مطالبِ رساله، که ( موضوع در اذهان دیرتر جای می گرفت)[۱۶]، وی به تهیّۀ خلاصۀ رسالۀ فوق با مطالبی ساده تر، اقدام و در بین ملایان آذربایجان – که منطقۀ جنگ بود - توزیع کرد. در اندک زمانی مساجد و منابر آن منطقه، مرکز نشر و تبلیغات رسالۀ فوق گردیدند و ملایان:

« ... سلوک آن طایفه را با مسلمانان با آواز بر فراز منابر گفته ... و مستمعان را متأثّر ... ساختند. جمعی کثیر را غیرت اسلام دامنگیر گشته، داوطلب جهاد شدند و با اسلحه و أسباب حرب ... منتظر محاربت و مجاهدت گشتند، تا هر وقت که امر و اشارت رود به مجاهده پردازند... و اکنون در همۀ بلاد آذربایجان با یراق و أسباب در همه جا قریب صد هزار نفر مجاهد به هم رسیده اند.»[۱۷]

مطالب فوق به وضوح روشن می کند که این حماقت عباس میرزا، نه فقط موجب شده است که پای ملایان شیعه به ایران باز شده[۱۸] و در طول زمان های بعدی از هرگونه ترقی و پیشرفت کشور ما جلوگیری نموده و موجب انتشار رفتار و آداب خرافی در بین مردم گردند، بلکه هجوم کنترل نشدۀ مردم به جبهه های جنگ ( که هیچگونه تخصصی در آن مورد نداشتند )، سبب بی نظمی و بلبشوی جبهه های جنگ گردیده و پیروزی دشمن را سریع تر ساخته است.

ادامه دارد.

_______________________

[۱] - یحیی آرین پور از صبا تا نیما ج۱، ص ۲۳۱.

[۲] - آقا زین العابدین تبریزی دانشجوی اعزامی به مسکو، در ۱۸۱۶م اولین چاپخانه را با خود به ایران آورد و در تبریز برپا کرد. اولین کتابها بنام فتح نامه و جهادیه اثر میرزابزرگ، بوسیلۀ این چاپخانه انتشاریافت. ( یحیی آرین پور، از صبا تا نیما، ج۱، ص ۱۳۰ ).

یحیی آرین پور.علاوه بر کتابهای فوق، کتاب مآثر سلطانیه تألیف عبدالرزاق بیگ دنبلی در رسالۀ آبله کوبی در فواید تلقیح و لزوم تعمیم انتشار آن را نیز جزو اولین کتابهای منتشر شده نام برده است.

در سال ۱۸۱۹ میرزا صالح شیرازی هنگام بازگشت از انگلستان، دومین ماشین چاپ را همراه آورد و به کمک عباس میرزا آن را نیز در تبریز مستقر کرد. بالاخره چاپخانۀ دیگری بوسیلۀ شخصی بنام میرزا جعفر امیر در تبریز برپا شد. این شخص در سال ۱۸۲۲ بوسیلۀ عباس میرزا برای آموختن کار چاپ به مسکو اعزام شده بود و کتاب گلستان سعدی از این چاپخانه منتشر شد ( همان، ص ۴۹ – ۵۰) از این تاریخ به بعد نشر و ترجمۀ کتاب و نیز انتشار روزنامه در ایران شروع گردید. از جمله کتابهائی که بدستورعباس میرزا ترجمه و چاپ شد بشرح زیر است:

– سرگذشت ناپلئون، از زبان فرانسوی
– سرگذشت پتر کبیر، از زبان فرانسوی
– سرگذشت شارل دوازدهم، از زبان فرانسوی
– تاریخ انحطاط و سقوط امپراطوری روم، از زبان انگلیسی

[۳] - از صلب فتحعلیشاه « ... همانا دویست و شصت تن پسر و دختر بی واسطه پدید آمد و یکصد و پنجاه و نه تن از ایشان در زمان حیات پدر بمردند. ... » ( ن – ک: سعید نفیسی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورۀ معاصر، ج۲، ص ۲. به نقل از: محمدتقی لسان الملک سپهر، ناسخ التواریخ،

[۴] - معروف است آقا محمد خان قاجار به برادر زاده اش فتحعلیشاه وصیت کرده بود که ولیعهد ایران همواره از پدر و مادر قاجار باشد تا همۀ طوایف قاجار پشتیبان سلطنت این خاندان باشند. به همین جهت در سال ۱۱۷۸ فتحعلیشاه در سال دوم سلطنت خود عباس میرزا را که در آن زمان ده ساله بوده است، ولیعهد و جانشین خود کرده و به همین سبب او را نایب السلطنه لقب داد. ( ن – ک: سعید نفیسی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورۀ معاصر، ص ۴)

[۵] - (واقع در محال گلستان قره داغ در ۲۰ مهرماه ۱۱۹۲/۱۲ اکتبر ۱۸۱۳)

[۶] - ولایات قره باغ و گنجه و اواکلی خوانین نشین شکی و شیروان و قبه و دربند و بادکوبه و قسمت مهمی از ولایت طالش و تمامی داغستان و گرجستان و محال شوره کلو آچوق باش و گروزیّه و منگریل و آبخاز و تمامی اویکا و اراضی میانۀ قفقازیه و نیز اراضی دریائی قفقازیّه الی کنارۀ دریای خزر به تصرف ممالک روسیه درآمد. ( ن – ک: سعید نفیسی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران، ج۱، صص ۲۵۸ – ۲۵۷)

[۷] - در این قرار داد ایالات ایروان و نخجوان نیز علاوه بر تصرفات قرارداد گلستان به تصرف روس ها درآمد.

[۸] - میرزا عیسی خان قائم مقام فراهانی.

[۹] - « ژنرال آلکساندر یرمولف » ( بازرس کل مرزهای سرزمین های تصرف شده از ایران ) طی گزارشی به تزار، تعداد مهمات و وضعیت نیروهای نطامی ایران را پس از پایان دورۀ اول جنگ ها، چنین اعلام کرده بود:

« عباس میرزا پسر دوم شاه که اعلان کرده اند ولیعهد است، به یاری انگلیس ها اصلاحات مهم کرده و پیش برده است. لشگریان منظمی بر اساس بسیار خوبی تشکیل می دهد؛ توپخانه وضع کاملی دارد و روز افزون است. کارخانۀ توپ ریزی بسیار خوبی هست و یک کارخانۀ اسلحه سازی که زرّاد خانه ها را پر بکند. دژ هائی به روش اروپائی می سازند...»

او همچنین در مورد تعداد نیروهای ایران اضافه می کند:

« ... عباس میرزا در این زمان سی دسته تشکیل داده بود که هر یک مرکب از هزار تن بود و صد توپ صحرائی داشته است.» و سپس اضافه می کند:

« ... اصلاحات دنباله دارد و در اندک زمانی ایران پیاده نظامی خواهد داشت که می تواند در شمار یکی از بهترین پیاده نظام های اروپا باشد.»

( ن – ک: سعید نفیسی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورۀ معاصرج۲، صص ۸۹ – ۸۸)

[۱۰] - در بخش دوم مقالۀ ترقی خواهی در تاریخ معاصر ایران می خوانیم:

« جنگ های ایران و روس و شکست های افتضاح بار ناشی از آن، فرماندهان جنگ را با یک سردرگمی عجیبی مواجه کرد! آنان باور نمی کردند که تا این اندازه از قافلۀ پیشرفت های جهانی که دنیای غرب پرچمدارش بود، بدور مانده اند. شش سال پیش از این جنگ ها ( ۱۱۷۷ش/۱۷۹۷م)، آقا محمد خان قاجار به گرجستان حمله کرده و در حوالی شهر شوشا نیروهای روسیه را – که حامی آن کشور بودند – عقب رانده و پیروز شده بود. اینک علیرغم ضعف قابل توجهی که نظامیان روسیه ( در نتیجۀ درگیری طولانی با قوای ناپلئون ) داشتند، آن ارتش خسته، مدام در حال پیشروی به داخل خاک ایران بود. روشن است که فرماندهان نیروهای ایرانی، بیش از دیگران طعم تلخ شکست را می چشیدند و به فکر چاره بودند و فرماندۀ کل قوا نیز عباس میرزا فرزند فتحعلی شاه بود »

( ن – ک: مقاله ای از نویسندۀ این سطور، منتشر شده در نشریّۀ انترنتی « عصر نو »

[۱۱] - عبدالرزّاق بیگ دنبلی متخلص به مفتون.

[۱۲] - سعید نفیسی، همان گذشته، صص ۷۱ – ۷۰.

[۱۳] - روشن است که چنین ادعائی در آن تاریخ به ملایان حق و حقوقی برای مداخله در سیاست کشور داده است.

[۱۴] - رسالۀ جهادیه که مؤلف مآثر سلطانیّه در این مورد بدان اشاره کرده است، نخستین کتابی است که در چاپخانۀ سربی که در این زمان در تبریز دایر کرده اند، چاپ شده است. در خطبۀ این رساله مؤلّف نام خود را « اقلّ الخلایق عیسی ابن الحسن الحسینی » نوشته که همان میرزا عیسی قائم مقام فراهانی معروف به میرزا بزرگ است. چاپ اول این رساله نخست در تبریز در ۱۲۳۳ق. [ ۱۱۹۷ش/۱۸۱۸م ] منتشر شده است و چاپ دوم آن نیز در ۷۶ صفحه به قطع رقعی با حروف سربی درشتِ جلی درآمده و در « دارالانطباع » تبریز در روز سه شنبه ۱۷ ذی الحجّۀ ۱۲۳۴ [ ۱۴ مهر ۱۱۹۸ش/۷ اکتبر ۱۸۱۹م ] چاپ آن به پایان رسیده است. ( ن – ک: نفیسی، همان گذشته، ص ۷۲)

[۱۵] - بطوری که گذشت، رسالۀ جهادیه، اولین کتابی است که در سال ۱۱۹۷ه – ش / ۱۸۱۸م در ایران به چاپ رسیده است.

[۱۶] - نفیسی، همان گذشته، ج۲، ص ۷۱.

[۱۷] - همان بالا.

[۱۸] - البته فتحعلی شاه نیز در باز کردن پای ملایان به ایران مقصر است.

نظر شما؟

نام:

پست الکترونیک(اختياری):

عنوان:

نظر:
codeimgکد روی تصویررا اينجا وارد کنيد:

نظر شما پس از بازبینی توسط مدير سايت منتشر خواهد شد