logo





درنگی بر حکایتی که همچنان باقی است

پنجشنبه ۲۳ ارديبهشت ۱۴۰۰ - ۱۳ مه ۲۰۲۱

احمد شیرازی

new/ahmad-chrazi.jpg
«حسن گفت:این مشتی اوباش اندکه پیش آمدند از هر جایی فراز آمده ، به یک ساعت از ایشان گورستانی توان کرد …. اوباش پیاده در ماندند در میان جوی‌ها و میان دره ها. حسن گفت دهید حشمتی بزرگ افکنید بکشتن بسیار که کنید تا پس از این دندانها از ری کنده شود…. بسیار بکشتند و اسیر گرفتند… دیگر روز حسن گفت تا اسیران و سرها را بیاورند هشت هزار و هشتصد و اند سر و یک هزار و اند تن اسیر بودند. مثال داد تا بر آن راه که آن مخاذیل آمده بودند سه پایه ها بر زدند و سرها را بر آن بنهادند و صد و بیست دار بزدند و از آن اسیران و مفسدان که قوی تر بودند بر دار کردند»
تاریخ بیهقی

بیهقی که این رویداد را گزارش داده با وسواس و تأکیدی که بر حقیقت گوئی می داشته حقیقت آن رویداد را بیان نکرده است که در واقع برخاستن و شورش و پایداری اهالی «ری» در ستیز با حکومت غزنویان بوده است. وی در فصلی دیگر از کتابش ری را «دیار مخالفان» خوانده است. او که شاهد آن کشتار نبوده شاید بر پایه خبرهایی که آمران کشتار به غزنین می فرستادند، ماوقع را نوشته است. می توان خیال کرد آمران نوشته بودند«عده یی «مردم دل انگیز» — مزدور— به طرفداری از «آل بویه» گرد آمده بودند تا فتنه به پا کنند، ما اول آن‌ها را نصیحت کردیم، بعد تهدیدشان کردیم بعد بهشان هشدار دادیم، و چون از فتنه دست بر نداشتند به سلامتی خداوندگار امیر مسعود رضی الله و عنه زدیم و لت و پارشان کردیم، این هم بیلان کارمان، هشت هزار و هشتصد و خورده یی سر بی تن و هزار تن بی جان.

به هر حال بیهقی که در دیوان رسالت سلطان کار می کرده، نمی توانسته به انگیزه اصلی آن رویداد اشاره کند. دیلمان و بوییان بازماندگان آن جنبش هایی بودند که پس از دویست سال سیطرهٔ خلفا ی اسلام بر ایران در درازنای ۱۸۵ سال سر بر می آوردند و در قالب «سلسله های ایرانی» می خواستند برای استقلال از خلفا راه گشایی سیاسی و فرهنگی کنند، اما هریک عمری کوتاه داشت. آخرین آن‌ها همین آل بویه حاکم در «ری» بود که سرانجام مقهور غلامان برکشیده دستگاه خلافت شد که مدتی بعد سلسله و امپراتوری غزنوی را تشکیل دادند بعد با زور فبیله سلجوقیان از صحنه بیرون رفتند این جریان غزنوی و سلجوقی ۲۲۰ سال به درازا کشید تا «مغولان»بر سر مردم شهر و روستا آوار شدند به مدت ۲۹۰ سال. البته این داستان « پر آب چشم» فرون وسطایی، قبلن و بعدن بوده و دنباله های درازتر پیدا کرده، چون صف داوطلبان دزدی و زور گویی ‌پوست کندن از سر ملت مدام دراز می شده است، و آمران و مأموران سر بری و گچ گیری و سرب ریزی و توپ و طناب و گلوله اندازی وظیفه خودرا برای «حفظ نظام» انجام می داده اند. «قرن روشنایی» که فرارسید گرچه ما شرقی ها دیر متوجه روشنایی اش شدیم، قرار شد صف داوطلبان نامبرده را با راهکارهای حقوقی و قانونی اصلاح کنند تا مگر به ترک عادات مذموم قرون وسطایی ختم بشود، عجالتأ اوضاع نسبت به قرون وسطا بهتر است، اما نه در همه جای کره خاکی چون برخی از ساکنان صف، استعداد ترک عادات موروثی ندارند و حتی در جاهایی به دلایل آسمانی و زمینی اسرار آمیز هنوز میدان هنرنمایی پیدا می کنند که قلم صد تا بیهقی هم از عهدة توصیف فضائل و رذائل آنان بر نمی آید.

حال که به گفته بیهقی« از حدیث، حدیث شکافت» بد نیست اشاره کنم این اثر شکوهمند او را دو تن از فرزانگان «کرانه شده» روزگار ما بهتر از هر مدعی واکاوی و بررسی کرده اند، یکی غلامحسین یوسفی است با نوشتاری بنام«گزارشگر حقیقت» و احسان طبری با کتابش بنام «ابولفضل بیهقی و جامعه غزنوی». یوسفی اثر بیهقی را از جنبه زیبایی شناسی ادبی و نیز آئین تاریخ نگاری او به خوبی معرفی کرده، ولی احسان طبری علاوه بر این اثر بیهقی را با مقولات جامعه شناسی تاریخی بررسیده است که خود کتاب را در ردیف نادره کاری های تاریخی او جا داده است. او که در پی گفتار کتابش به تأسی از بیهقی قلم را گریانده است در سوگ مردمان له شده در آوار های تاریخی، می نویسد:«شاید سخنان من رثائی شوم و غلو آمیز به نظر می رسد، ولی ابدأ چنین نیست، طرحی است بسیار کمرنگ و بسیار کلی و عام از میلیاردها صحنه لرزاننده، که هریک داستانی است نفرت انگیز و گاه اشک آور. آری انسان‌ها مانند ناچیزترین مورچگان در پای پیلان مست غارت و ستم و دروغ و فریب له و لورده شدند، گرچه بیرونی ها یا ابن سینا ها، خیام ها و یا حافظ بوده اند. در آن تاریخ درازی که ما گذرانده ایم، آدمی گرگ آدمی بود حتی گلخن بان از بسیاری جهالت و فقر و محرومیت و ترس، خود پوست از تن گلخن بان دیگر می کند. مرده ریگ شوم این همه سال ها نمی تواند به آسانی دود شود و به هوا رود…»




نظر شما؟

نام:

پست الکترونیک(اختياری):

عنوان:

نظر:
codeimgکد روی تصویررا اينجا وارد کنيد:

نظر شما پس از بازبینی توسط مدير سايت منتشر خواهد شد