بازگشت جین‌آستین به سینما، آن هم با اقتباسی سینمایی به‌غایت شگفت‌انگیز از رمان «عقل و احساس». اقتباسی که به‌طرز حیرت‌آوری به زندگی واقعی نویسنده پرفروش، جین آستن، نزدیک است.

زندگی جین آستن را باید چیزی شبیه فیلم تصور کرد؛ یعنی شبیه همین اقتباس تازه و نامتعارفاً واقع‌گرایانه از رمان آستن، «عقل و احساس» (Sense and Sensibility): زندگی‌ای بسیار ساده، اما در احاطه خانواده‌ای بزرگ و خوشبخت.

جین آستن هفتمین فرزند از میان هشت فرزند یک کشیش انگلیسیِ روستایی بود که خانواده‌اش به‌سختی در حاشیه طبقه اشراف زمین‌دار قرار می‌گرفتند. خانواده آستن روستاییانی خودکفا و اهل کار و زحمت بودند. مادر از مرغ‌ها و گاوها نگهداری می‌کرد و لبنیاتی‌ای را اداره می‌کرد که در آن کره و پنیر درست می‌کرد؛ آبجوسازی خانگی خانواده هم آبجو و شراب عسل تولید می‌کرد. خانواده برای آموزش پسرها سرمایه‌گذاری می‌کردند، اما جین و خواهر بزرگ‌ترش کاساندرا فقط دو سال اجازه داشتند به مدرسه بروند؛ بعد دیگر پولی باقی نماند. اما اصلاً مدرسه رفتن چه ضرورتی داشت؟ بالاخره معنای وجودی یک دختر این بود که بتواند شوهر کند و برای این منظور، رقصیدن، نوشتن، کمی زبان فرانسه، سوزن‌دوزی، نقاشی و موسیقی کفایت می‌کرد.

بااین‌همه، جین و کاساندرا تا پایان عمر ازدواج نکردند. خواستگار کم نداشتند؛ همه اعضای خانواده آستن بسیار جذاب به شمار می‌رفتند و سرزندگی جین مسری بود. هر دو خواهر نامزد کردند، اما نامزد کاساندرا درگذشت و جین نیز نامزدی خود را به هم زد؛ آن هم پس از آنکه دقیقاً یک شب درباره‌اش خوابید و فکر کرد. مشکل او همان مسئله عشق بود. در ادبیات بود که دو نفر به هم می‌رسیدند و شاید می‌توانستند تا پایان عمر به خوشبختی پدر و مادرشان در کنار هم زندگی کنند.

آنچه دو خواهر آستن از تجمل یا تفریحات فراغتی می‌شناختند، احتمالاً مدیون خویشاوندان ثروتمندتر و دل‌رحمی بود که در مناطق روستایی، شهر باث یا لندن زندگی می‌کردند. آن‌ها به خلق‌وخو و دست‌ودلبازی کسانی وابسته بودند که جین فقط می‌توانست دستشان بیندازد. گفته می‌شود طرح‌های طنزآمیز اجتماعی او در نامه‌هایی که برای خواهرش می‌نوشت، چنان گزنده و بی‌پرده بودند که کاساندرا پس از مرگ جین بسیاری از آن‌ها را سوزاند. در مجموع، نوادگان خانواده نیز بسیار نگران اعتبار و آبروی جین آستن بودند. می‌کوشیدند او را به بانویی مهربان و کم‌حرف و سربه‌زیر تبدیل کنند. هیچ‌کس نباید تصور می‌کرد که او در واقع نوعی دختر شایعه‌پردازِ پیش از زمانه خود بوده است؛ زنی که در زندگی واقعی حتی از شخصیت‌های رمان‌هایش صریح‌تر، بدجنس‌تر و تیززبان‌تر بود. همه‌چیز باید آبرومندانه و موقر جلوه می‌کرد.

جین آستن از همان ابتدا می‌نوشت. نوشتن شیوه سرگرمی خانوادگی آن‌ها بود و پدر و مادر و خواهر و برادرهایش قدرت مشاهده‌گری بدبینانه و نیش‌دار او را دوست داشتند. او هیچ تابویی نمی‌شناخت و درباره هر چیزی می‌نوشت که یک بانوی جوان نباید درباره‌اش می‌نوشت: خیانت زناشویی، اغواگری، خودکشی، اعتیاد به الکل، قتل، معلولیت و فرزندان نامشروع. او یک بار نوشته بود: «تصویرهای کمال و بی‌نقصی مرا بیمار و خشمگین می‌کنند.»

جین آستن ۳۶ سال داشت که نخستین رمانش، «عقل و احساس»، را منتشر کرد. این کار جسورانه‌ای بود؛ زیرا باید هزینه چاپ کتاب را خودش می‌پرداخت. اما انتشار ناشناس این اثر برایش سودآور از آب درآمد: درآمدی معادل حدود ۲۸ هزار پوند امروزی نصیبش شد و احساس کرد ثروتمند شده است. این رمان درباره خواهران دشوود بود که پس از مرگ پدرشان همه‌چیز خود را از دست می‌دهند. انتشار آن جین آستن را آزاد کرده بود. گذشته از این، او می‌خواست هرچه زودتر پول بیشتری به دست آورد؛ حالا دیگر ایده استقلال مالی و آزادی بزرگ حسابی به دلش نشسته بود.

در سال ۱۸۱۳، «غرور و تعصب» (Pride and Prejudice)، داستان خواهران بنت که در جست‌وجوی شوهر بودند، به محبوب‌ترین کتاب انگلستان تبدیل شد و درآمدی معادل ۷۰ هزار پوند امروزی برای نویسنده‌اش به همراه آورد. جین آستن انتشار سومین رمان از مجموع شش رمانش را به چشم ندید. او در سال ۱۸۱۶، در ۴۱سالگی، بر اثر بیماری‌ای طولانی که هنوز هم علت آن مشخص نشده است، درگذشت. خوشبختانه زنده نماند تا ببیند که کتابخانه دانشگاه کمبریج در سال ۱۸۱۸ آثار او را، در کنار آثار آهنگ‌سازی به نام بتهوون، برای نگهداری در آرشیو نامناسب تشخیص داد و نپذیرفت.

شهرت پس از مرگش عظیم بود. او را یکی از بزرگ‌ترین نویسندگان قرن نوزدهم می‌دانند؛ اما در عین حال، بنیان‌گذار ادبیات عامه‌پسند زنانه با محوریت گفت‌وگو نیز به شمار می‌رود. بدون او نه «بریجت جونز» وجود داشت و نه «شیطان پرادا می‌پوشد». از رمان‌هایش فیلم‌هایی چون «بی‌سرنخ» (Clueless) و «غرور و تعصب و زامبی‌ها» ساخته شده‌اند. و البته باید به لشکری از اقتباس‌های سینمایی کم‌وبیش موفق از آثار آستن هم اشاره کرد: «عقل و احساس» با بازی اما تامپسون، کیت وینسلت و هیو گرانت برای همیشه در یادها خواهد ماند؛ همان‌طور که مجموعه تلویزیونی «غرور و تعصب» با کالین فرث در نقش آقای دارسی و آن پیراهن خیس معروفش.

و حالا اقتباس تازه «عقل و احساس» به کارگردانی جورجیا اوکلی، کارگردان جوان بریتانیایی، از راه رسیده است؛ یکی از تازه‌ترین برداشت‌ها از آثار جین آستن. به‌ندرت اقتباسی تا این اندازه به واقعیت زندگی جین آستن و دوران او نزدیک بوده است؛ اقتباسی که تا این حد از کلیشه‌های پرزرق‌وبرق و تصنعیِ بانوان کلاه‌به‌سر و اتاق‌های آراسته به کاغذدیواری‌های مجلل فاصله گرفته و چنین خام، وحشی و طوفانی است.

اوکلی بی‌تردید از بزرگ‌ترین ستایشگران سینمای سلین سیاما، فیلم‌ساز فرانسوی، و فیلم تاریخی و عاشقانه لزبین‌محور او، «پرتره بانویی در آتش» (Portrait de la jeune fille en feu)، است. البته نه به این معنا که داستان آستن را به روایتی کوییر تبدیل کرده باشد؛ «عقل و احساس» همچنان داستان عاشقانه‌ای میان زنان و مردان است و همین. بلکه تأثیر سیاما در شیوه‌ای دیده می‌شود که احساسات را به عنصری ترجمه می‌کند که در جهان جین آستن به‌وفور وجود داشت: طبیعت.

هرچه محل سکونت زنان دشوود پس از مرگ پدر خانواده ــ که همان‌طور که انتظار می‌رود بسیار محقر می‌شود ــ فقیرانه‌تر می‌شود، طبیعت نیز خروشان‌تر و سهمگین‌تر جلوه می‌کند. آن‌ها از پارکی نسبتاً متمدن و آراسته به کنار دریا نقل مکان می‌کنند؛ به محیطی صخره‌ای، خصمانه و خاکستری. در سینما سرمایی را حس می‌کنید که از لای درزها به داخل می‌خزد و رطوبتی را که در دیوارها نشسته است. و از این موضوع عصبانی می‌شوید که چرا مادر دشوود (کاتریونا بالف) چیزی بیش از گربه‌ای خانگی نیست که او را برای زندگی در میان طبقه مرفه تربیت کرده‌اند؛ گربه‌ای که نه از پول سر درمی‌آورد و نه از آشپزی. لباس‌های بلندشان از شدت کثیفی به خودی خود می‌ایستند.

خویشاوندان نزدیک خسیس‌اند و همسایه‌ها به‌خوبی نشان می‌دهند که اشراف زمین‌دار روستایی در آن دوران چه جور آدم‌هایی بوده‌اند: جماعتی عامی که به انواع جشن‌های پرسروصدای روستایی علاقه دارند، اما در عین حال بدخواه نیستند. جامعه ظریف و شیک لندن که گهگاه با انداختن استخوانی پیش پای دشوودها ــ در قالب دعوت به یک مجلس رقص ــ به آن‌ها لطف می‌کند، مثل همیشه حسابگر و دسیسه‌چین است؛ اما در این فیلم حتی خانه‌های آن‌ها نیز به‌اندازه معمول مجلل نیست. نور خانه‌ها کدرتر است و اتاق‌ها از آنچه عادت داریم تنگ‌ترند. همه‌چیز بسیار بیشتر به معماری دوره ادواردی شباهت دارد تا تصویرپردازی پرزرق‌وبرق و باشکوهی که در آثاری مانند «بریجرتون» می‌بینیم.

دیزی ادگار-جونز («مردمان عادی» و «جایی که خرچنگ‌ها آواز می‌خوانند») نقش الینور دشوود را بازی می‌کند؛ زنی که با تمام توان می‌کوشد خانواده را کنار هم نگه دارد و در این راه تا مرز فروپاشی پیش می‌رود. اسمه کرید-مایلز نقش خواهر کوچک‌ترش، ماریان، را بر عهده دارد: دختری سرکش و مهارنشدنی، موجودی بیش از حد اصیل و آزادی‌خواه در جهانی که خوشبختانه کرست، دست‌کم برای مدتی کوتاه، از مد افتاده است؛ اما همچنان به‌عنوان استعاره‌ای از محدودیت‌های اجتماعی، همه‌چیز را تحت سلطه خود دارد. و به‌عنوان شیرینی روی کیک، خواهر کوچک‌تر خانواده را هم داریم؛ کودکی به نام مارگارت با بازی بودی ری برثناخ که پیش‌تر در فیلم «هَمنِت» دل تماشاگران سینما را یکی پس از دیگری ربوده بود. و سرانجام خواهر سوم: بودی ری برثناخ در نقش مارگارت دشوود.

الینور و ماریان به مرد نیاز دارند، آن هم فوری! (در اینجا سرنوشتشان با سرنوشت نویسنده‌شان تفاوت دارد؛ بالاخره جین آستن می‌خواست کتاب بفروشد، نه اینکه در اندوه و حسرت غرق شود.) الینور مردی عاقل و منطقی می‌خواهد و ماریان کسی را که طبیعت سرکش او را بپذیرد. می‌دانیم: وقتی پای آستن در میان باشد، همه‌چیز به خیر و خوشی تمام می‌شود. عشق، رمانتیسم و امنیت مالی در پایان درست همان‌طور میان شخصیت‌ها تقسیم خواهد شد که قهرمانان داستان در تمام طول فیلم آرزویش را داشته‌اند. بااین‌حال، تا رسیدن به آن پایان، همچنان با هیجان و آشفتگی عاطفی همراه این دو خواهر و مردانی می‌شویم که قرار است در آینده کنارشان باشند. قراردادهای اجتماعی در همه طرف‌ها چنان درد و رنجی به بار آورده و زخم‌هایی بر جای گذاشته‌اند که خوشبختی تقریباً ناممکن به نظر می‌رسد.

همه‌چیز گشوده و بی‌پرده است: قلب‌ها، زخم‌ها و دریا. بازی‌ها چنان طبیعی و بی‌تکلف‌اند که انگار ادگار-جونز، کرید-مایلز و دیگر بازیگران بخشی از نیرویی عظیم و فراتر از زمان‌اند؛ نیرویی که می‌تواند جین آستن را به شکلی مستقیم و نزدیک با جهان عاطفی امروز ما پیوند دهد. زیرا عقل و حساسیت، در نهایت، برای همیشه دو روی یک خواسته‌اند: خواسته اینکه جهان، لطفاً، کمی بهتر از آن چیزی باشد که همین حالا هست.

به نقل از نشریه واتسون در سوییس