آیا هوش مصنوعی و دستمزد منصفانه با هم سازگارند؟
Tue 5 05 2026
در صنعت کتاب بحثها بالا گرفته است—و در صنعت موسیقی نیز همینطور. بسیاری از ناشران نیز خشمگیناند. دلیل آن روشن است: هوش مصنوعی از آثاری استفاده میکند که تحت حمایت حقوق مؤلف هستند. اما آیا چنین کاری مجاز است؟ و چه کسی باید به پدیدآورندگان این آثار دستمزد بپردازد؟
وزیر مشاور دولت آلمان در امور فرهنگ، ولفرام وایمار، که خود پیشتر ناشر بوده است، در نمایشگاه کتاب فرانکفورت در پاییز سال گذشته سخنان صریحی درباره تأثیر هوش مصنوعی بر ادبیات بیان کرد. او گفت هوش مصنوعی میتواند جهان ادبیات را «از هم بدرَد». به گفته او، شرکتهای هوش مصنوعی ظرفیت خلاقه ذهنهای خلاق را میمکند و فرهنگ را به غنیمتی صرف تبدیل میکنند.
صنعت ادبیات نیز حقوق مؤلف را در معرض تهدید هوش مصنوعی میبیند. به گفته اشتفان کونهمان، عضو هیئتمدیره اتحادیه ناشران و کتابفروشان آلمان و مدیر شرکت Barsortiment Könemann، شرکتهای بزرگ آمریکایی در حال «یورش غارتگرانه» به آثار دارای حق مؤلف هستند. او میگوید: «در تاریخ تاکنون چنین نقض گستردهای از حقوق مؤلف وجود نداشته است.»
این مسئله ابعاد گوناگونی دارد. از یک سو این پرسش مطرح است که آیا میتوان هوش مصنوعی را با آثار دارای حق مؤلف آموزش داد و آیا نویسندگان باید برای این کار دستمزد دریافت کنند و اگر بله چگونه. از سوی دیگر این پرسش نیز مطرح است که آیا هوش مصنوعی مجاز است پاسخهای خود را بر اساس آثار دارای حق مؤلف تولید کند و چه اتفاقی برای کلیکهایی میافتد که دیگر به وبسایتها نمیرسند، وقتی موتورهای جستوجو خلاصههای تولیدشده توسط هوش مصنوعی را نمایش میدهند.
در این زمینه بهویژه ناشران نگراناند، زیرا به کلیکهای کاربران بر صفحات خود برای کسب درآمد نیاز دارند، مثلاً از طریق فروش آگهی. آنان از تضعیف روزنامهنگاری بیم دارند.
نویسندگان چگونه از خود دفاع میکنند: نخستین شکایتها
نوشتن یک کتاب کار بسیار دشواری است. برخی نویسندگان سالها روی آثار خود کار میکنند، تحقیق انجام میدهند و مصاحبه میکنند. با این حال، در پایان بسیاری از آنان بهطور متوسط درآمد نسبتاً اندکی از کتابهای خود دارند و بسیاری نمیتوانند تنها از راه نویسندگی زندگی کنند.
هوش مصنوعی برای آموزش به متن نیاز دارد—بسیار زیاد و از انواع مختلف. کتابها منبع مناسبی برای این کار هستند. اما مقاومتهایی نیز شکل گرفته است. در ایالات متحده هماکنون حدود ۵۰ پرونده قضایی علیه شرکتهای فناوری در جریان است، از جمله علیه Apple، Microsoft، Meta، شرکت OpenAI (سازنده ChatGPT) و Anthropic. محور اصلی این شکایتها مشابه است: این شرکتها از آثار دارای حق مؤلف برای آموزش هوش مصنوعی خود استفاده کردهاند—بدون رضایت پدیدآورندگان، بدون ذکر نام آنان و بدون پرداخت دستمزد.
چارلز گریبر، نویسنده آمریکایی، میگوید: «ما مانند یک منبع طبیعی رایگان مورد استفاده و بهرهکشی قرار گرفتیم.»
او یکی از نویسندگانی است که علیه شرکت Anthropic شکایت کرده است. نخستین احکام نیز صادر شدهاند، اما همیشه نویسندگان برنده نبودهاند. زیرا پرسش این است که آیا میتوان ثابت کرد که آثار مشخصی برای آموزش هوش مصنوعی استفاده شدهاند یا نه.
در پرونده چارلز گریبر و همکارانش علیه Anthropic، دادگاه حکم داد که استفاده از خود کتابها قانونی بوده است، اما نحوه دستیابی شرکت به این کتابها غیرقانونی بوده، زیرا بهای آنها پرداخت نشده بود.
قاعده «استفاده منصفانه» (Fair Use)
به نظر قضات آمریکایی، آموزش هوش مصنوعی در چارچوب قاعده «استفاده منصفانه» قرار میگیرد. این بدان معناست که الگوریتمهای هوش مصنوعی با انسانی قابل مقایسهاند که کتابی را میخواند، از آن میآموزد، الهام میگیرد و شاید بعداً کتابی مستقل بنویسد. اما تفاوت اینجاست که انسان باید کتاب را بخرد—مرحلهای که شرکتهای فناوری از آن صرفنظر کرده بودند.
در نهایت، اختلاف با Anthropic خارج از دادگاه حل شد و این شرکت ۱٫۵ میلیارد دلار غرامت پرداخت. با این حال، نویسندگانی مانند گریبر ثروتمند نشدند، زیرا این مبلغ میان همه صاحبان حقوق تقسیم شد. سهم گریبر حدود ۳۰۰۰ دلار برای هر کتاب بود—او دو کتاب نوشته بود و برای یکی از آنها ده سال کار کرده بود. او همچنین اشاره میکند که بسیاری از نویسندگان باید بخشی از این مبلغ را نیز با ناشران خود تقسیم کنند.
درخواست برای قوانین جدید
گریبر خواستار اصلاح حقوق مؤلف است. او مطمئن است که در بلندمدت هوش مصنوعی بدون نویسندگان انسانی نمیتواند ادامه دهد. برای مثال، او برای کتاب خود مصاحبههای اختصاصی انجام داده است—کاری که هیچ هوش مصنوعی قادر به انجام آن نیست.
او میگوید:
«شرکتهای هوش مصنوعی برای تولید محصولات خود به کتابهای ما نیاز دارند. ما برای DNA این شرکتها ضروری هستیم. بنابراین منصفانه است که ما نیز سهمی داشته باشیم.»
کل صنعت با دقت این حکم و توافق را دنبال میکند و هنوز احکام بسیاری در راه است. با این حال، یانت گورزالا، کارشناس حاکمیت هوش مصنوعی، هشدار میدهد که نباید این حکم و قاعده «استفاده منصفانه» را بیش از حد تعمیم داد. او عضو گروههای کاری دفتر هوش مصنوعی اتحادیه اروپا، نایبرئیس هیئت هوش مصنوعی دولت اتریش و مدیرعامل Act AI Now است.
او میگوید: «نمیتوان تا آنجا پیش رفت که بگوییم اصولاً قاعده استفاده منصفانه در همه موارد قابل اعمال است.»
به گفته او، این استدلال شرکتهای بزرگ هوش مصنوعی است، اما حکم پرونده Anthropic به اندازهای گسترده نیست که بتوان آن را مجوزی کلی برای استخراج نامحدود محتوای اینترنت دانست.
او همچنین تأکید میکند که در ایالات متحده نیز مقررات مربوط به هوش مصنوعی وجود دارد و این موضوع تازگی ندارد، هرچند این مقررات فعلاً بیشتر در سطح ایالتها تنظیم میشود. بنابراین این تصور که تنها اروپا در حال تنظیم مقررات است، نادرست است.
پدیدآورندگان چگونه میتوانند از آثار خود محافظت کنند؟
حقوق مؤلف تنها به کتاب چاپی یا متن نوشتاری محدود نمیشود. ترانهها نیز مشمول این حقوقاند و موسیقیدانان با مشکلات مشابه نویسندگان روبهرو هستند. سازمان GEMA که حقوق ترانهسرایان و موسیقیدانان را مدیریت میکند، علیه OpenAI شکایت کرده است. اتهام این است که ChatGPT از متن ترانههای دارای حق مؤلف، مانند آثار هلنه فیشر، استفاده کرده است.
دادگاه منطقهای مونیخ در نوامبر ۲۰۲۵ به نفع GEMA رأی داد، چنانکه دویچهوله گزارش داده است. این دادگاه از جمله OpenAI را محکوم کرد که از ذخیره این ترانهها خودداری کند. البته این حکم هنوز قطعی نشده است.
اما جز شکایت چه میتوان کرد؟ نویسندگان، ترانهسرایان و دیگر پدیدآورندگان آثار خلاقانه در حال حاضر ابزارهای محدودی برای جلوگیری کامل از استفاده هوش مصنوعی از آثارشان دارند. با این حال، میتوانند برخی اقدامات کوچک انجام دهند:
میتوان در ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT در بخش تنظیمات دادهها، استفاده از ورودیهای خود برای آموزش مدل را غیرفعال کرد. همچنین میتوان در وبسایتهای شخصی دسترسی خزندههای هوش مصنوعی (AI Crawlers) را مسدود کرد. علاوه بر این، میتوان آثار را با واترمارک نشانهگذاری کرد و آنها را در نهادهای مدیریت حقوق مانند GEMA، VG Bild-Kunst یا VG Wort ثبت نمود.
با این حال، این اقدامات مثلاً مانع از آن نمیشود که شرکتها نسخههای غیرقانونی موجود در اینترنت را برای آموزش هوش مصنوعی به کار بگیرند—چنانکه در پرونده Anthropic چنین اتفاقی افتاد.
صنعت کتاب همچنین در ماه مارس در نمایشگاه کتاب لایپزیگ دوباره به موضوع هوش مصنوعی خواهد پرداخت. از جمله، امسال نشستی درباره تأثیرات هوش مصنوعی بر حوزههای مختلف جامعه برگزار خواهد شد.
شکایتهای فراوان نشان میدهد که بهسرعت به قوانین روشن نیاز است. هوش مصنوعی به خلاقیت انسانی وابسته است—اما اگر خالقان دیگر نتوانند از نظر مالی به کار خود ادامه دهند، این خلاقیت نیز در آن ابعاد کنونی وجود نخواهد داشت.
به نقل از دویچلندفونک کولتور Deutschlandfunk Kultur 24.02.2026
|
|