خسارات زیستمحیطی جنگ ایران میتواند برای دههها خسارات و خطرات بهداشتی به جا بگذارد
ترجمه مقاله خانم تمی وبر از آسوشیتد پرس۲۶ مارچ، ۲۰۲۶
Fri 24 04 2026
مقدمه مترجمین:
جنگ، رخدادی است هدفمند برای نابودی جمعی پیوندها و ویرانی هر آنچه که انسانی و حیاتی است، در سایه جنگ حتی نفس کشیدن ساده هم مسموم میشود. برای ستایش از زندگی، می باید مرگ هر انسان و ویرانی هر کاشانه ای را در هر کجای جهان، ویرانیِ بخشی از آنچه که همه ما را پیوند میدهد یعنی - زندگی دانست.
اصل مقاله:
حملات به زیر ساخت های غیرنظامی به گفته کارشناسان، ترکیبی سمی از مواد شیمیایی، فلزات سنگین و سایر آلایندهها را آزاد کرده است که همهچیز را از کشاورزی و منابع آب آشامیدنی گرفته تا سلامت انسانها را تهدید میکند و پیامدهای زیستمحیطی و مخاطرات بهداشتی آن ممکن است برای دههها باقی بماند. کاوه مدنی، دانشمند ایرانی و مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت سازمان ملل متحد، میگوید: «سوختن میادین نفت و گاز در مناطق ساحلی، کشتیهایی که در منطقه حضور دارند و نفتکشهایی که در حال سوختن یا غرق شدن هستند همه اینها به معنای آلودگی گسترده میباشد. برای کسی مانند من که سالها برای پایداری و حفاظت از محیط زیست در این منطقه تلاش کردهام، این وضعیت به منزله عقب گردی چندینساله در این زمینه هست.»
به گفته داگ وایر، مدیر «رصدخانه تعارض و محیطزیست» در بریتانیا، مستند سازی این خسارات بسیار دشوار بوده و در حال حاضر ارائه برآوردی جامع از آن عملاً امکان پذیر نیست. این موسسه با بهره گیری از امکانات ماهوارهای و دادههای ٌمنابع بازٌ (1)، خسارات را شناسایی کرده و میزان خطر برای انسانها، اکوسیستمها و اراضی کشاورزی را ارزیابی میکند. تاکنون بیش از ۴۰۰ رویداد نگران کننده زیست محیطی مرتبط با این جنگ ثبت شده، اما به دلیل تأخیر در دریافت تصاویر ماهوارهای و قطع اینترنت در ایران، ابعاد واقعی خسارات همچنان نامشخص است. حملات به تأسیسات نفت و گاز از جمله مخرب ترین عوامل زیست محیطی به شمار میروند، چراکه علاوه بر کاهش کیفیت هوا، موجب آلودگی خاک و منابع آبی شده و سلامت انسانها را بهطور جدی تهدید میکنند. در مقابل، ارزیابی تاثیرات لحظه ای و پیامدهای بلند مدت حمله به سایتهای نظامی که برخی در اعماق زمین یا در نزدیکی مناطق مسکونی قرار دارند، بسیار دشوارتر بوده و با «عدم قطعیتهای قابلتوجهی» همراه است.
آلودگی هوا و پیامدهای بهداشتی گسترده
یکی از ماندگارترین تصاویر این جنگ، آسمانهای تیرهشده بر اثر آتش سوزی زیرساختهای نفتی است؛ از جمله رویدادی که چند هفته پیش در حوالی تهران رخ داد وباعث بارش «باران سیاه» در شهر تهران شد. در این پدیده، دوده، خاکستر ترکیبات سمی ناشی از حملات به انبارهای سوخت و پالایشگاهها با رطوبت جو ترکیب شده و به شکل بارانی روغنی و اسیدی به سطح زمین باریدند؛ رخدادی که منجر به صدور هشدار به ساکنین تهران برای در ماندن در خانه و فضاهای بسته شد. به گفته کارشناسان، ذرات ریز دوده خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و ریوی را افزایش میدهند. مواد شیمیایی سمی نه تنها میتوانند در بلند مدت موجب سرطان شوند، بلکه فلزات سنگین حاصل از این بارش سمی میتوانند خاک و منابع آب را آلوده کنند. همچنین بقایای ناشی از موشکها و حملات احتمالی به تأسیسات صنعتی و زیرساختی میتواند آلودگیهای گسترده و مضری را در سطح منطقه پراکنده سازد.
محمد محمود، رئیس سیاستگذاری اقلیم و آب خاورمیانه در این مؤسسه، هشدار میدهد: «هدف قرار گرفتن تأسیسات تولید آمونیاک که در تولید کود یا مواد غذایی مورد استفاده قرار میگیرد، میتواند به انتشار مواد شیمیایی بسیار سمی و خطرناک در صورت گسترش در محیط منجر شود». علاوه بر این، افزایش شدید انتشار سوختهای فسیلی موجب رشد چشمگیر گازهای گلخانهای شده است. پلتفرم محاسبه کربن «گرینلی» برآورد کرده است که تنها در شش روز نخست جنگ، ارتش آمریکا نزدیک به ۲ میلیارد تُن متریک گاز گلخانهای منتشر کرده است؛ رقمی که با احتساب سایر طرفهای درگیر و خسارات زیرساختی، بهمراتب بیشتر خواهد بود. برای مقایسه، طبق دادههای اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، کل انتشار سالانه گازهای گلخانهای در جهان حدود ۵۰ میلیارد تُن متریک است. کمبود جهانی نفت نیز برخی کشورها را به افزایش مصرف زغالسنگ سوق داده که خود به تشدید آلودگی هوا و افزایش انتشار گازهای گلخانهای میانجامد.
تهدید جدی برای منابع آب
کشورهای کم آب شیرین منطقه خلیج فارس برای تأمین آب آشامیدنی به صدها واحد آب شیرینکن وابستهاند؛ وابستگیای که در صورت آسیب دیدن این تأسیسات یا آلودگی منابع آبی، میتواند به بحرانهای بهداشتی و امنیتی منجر شود.
ایران اعلام کرده است که یکی از این تأسیسات در ایران در پی حمله هوایی آمریکا آسیب دیده، در حالی که بحرین نیز ایران را به آسیب رساندن به یکی از واحدهای خود متهم کرده است. کارشناسان هشدار میدهند که با تداوم جنگ، این تأسیسات بیش از پیش در معرض تهدید قرار خواهند گرفت. آقای مدنی میگوید: «حتی در شرایط صلح نیز دسترسی به آب آشامیدنی سالم در این منطقه با چالش همراه است. هرگونه آسیب به زیرساختهای آبی میتواند پیامدهایی بلند مدت برای مردم داشته باشد». از طرف دیگر، آلودگی ناشی از نفت و بقایای کشتیهای غرقشده ممکن است عملکرد تأسیسات آب شیرینکن را مختل کند یا حملات به نیروگاههای برق موجب از کار افتادن این تاْسیسات شوند.
کارشناسان همچنین نسبت به آسیب به ذخایر شیلاتی و اکوسیستمهای حساس هشدار میدهند. هرچند بخشی از آلایندهها در جریان آب پراکنده میشوند، اما فلزات سنگین و مواد سمی میتوانند در دریا به شکل رسوبات ته نشین شوند. «خلیج فارس یک حوضه نسبتاً بسته و کمعمق است که زیستگاههای حساسی مانند صخرههای مرجانی و علفزارهای دریایی را در خود جای داده و انواع بسیاری ازموجودات دریایی آسیب پذیر در آن زندگی میکنند».
ابهام در مخاطرات هستهای
نهاد نظارتی هستهای سازمان ملل هنوز به سایتهای هستهای ایران پس از حمله به تأسیساتی که در ماه ژوئن هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتند دسترسی نداشته و وضعیت آنها تا حد زیادی نامشخص باقی مانده است. به گفته آقای مدنی، احتمال حمله به تأسیسات هستهای در منطقه «نگرانی مهم دیگری» است، زیرا چنین رویدادهایی میتواند پیامدهای فوری و بلندمدت برای سلامت انسان ها و محیط زیست به همراه داشته باشد؛ از آسیبهای پوستی و بیماری ناشی از اشعه های اتمی گرفته تا خطراتی مانند سرطان، بیماریهای قلبی و آسیبهای ژنتیکی بر روی بچه ها.
مقامات آمریکایی و اسرائیلی گفتهاند که یکی از اهداف این جنگ، نابودی توانایی ایران در تولید سلاحهای هستهای است. پس از آنکه اسرائیل و ایالات متحده در این ماه یک تأسیسات غنیسازی اورانیوم ایران را بمباران کردند، ایران با شلیک موشک به دو شهر اسرائیلی، از جمله یکی از آنها که دارای یک مرکز تحقیقات هستهای بود، تلافی کرد. اسرائیل اعلام کرد که این تأسیسات آسیب ندیده است. آقای مدنی گفت: «ما میشنویم که هیچ تشعشع عمده یا تغییر در سطح آلودگی هوا و محیط وجود ندارد، بنابراین این ما را امیدوار میکند که مشکلی پیش نیامده است اما خطر همیشه وجود دارد».
بازسازی و چالشهای بلندمدت زیستمحیطی
کارشناسان معتقدند در دوران پس از جنگ، توجه اصلی کشورها بر بازسازی زیرساختهای حیاتی مانند انرژی، آب، صنعت و تولید غذا متمرکز خواهد شد و رسیدگی به آسیبهای زیست محیطی در اولویت پایینتری قرار میگیرند. به گفته کارشناسان، برخی از آلودگیها بهویژه در خلیج فارس و دیگر آبراهها احتمالاً در کوتاهمدت مورد رسیدگی قرار نخواهند گرفت و حتی ممکن است در برخی موارد هرگز بهطور کامل این آلودگیها برطرف نشوند. در اغلب درگیریها، خسارات زیستمحیطی بهدرستی مدیریت نمیشوند، زیرا دارای هزینه زیاد میباشند و نیازهای فوری انسانی در اولویت بالاتری قرار دارند.
در شهری مانند تهران، که تراکم جمعیتی بالایی دارد، بسیاری از حملات علاوه بر زیرساختهای نفتی، مناطق مسکونی و ساختمانها را نیز هدف قرار داده و موجب انتشار گسترده گرد وغبار و مواد شیمیایی ناشی از تخریب ساختمانها شده است. این آلودگیها میتوانند حتی پس از پایان جنگ و آغاز بازسازی نیز برای مدت طولانی سلامت ساکنان تهران را تهدید کنند.
__________________
1-.Open Source
اردیبهشت ۱۴۰۵
|
|