|
عصر نو
www.asre-nou.net |
اگر این مفاهیم را فقط در سطح اخلاق یا زبان دیپلماتیك بفهمیم، در همان نقطه ای می مانیم كه جنگ را صرفا فاجعه ای انسانی می بیند، نه واقعیتی تاریخا تعین یافته. البته جنگ فاجعه انسانی است، اما فقط این نیست. در سنت ماركسیسم- لنینیسم، جنگ را نمی توان جدا از دولت، از مناسبات سلطه، از رقابت قدرت ها، و از منافع مادی فهمید. جنگ یكی از صورت های متراكم و عریان سیاست در دل تاریخ است. از همین رو، سخن گفتن از آتش بس، صلح، و آشتی نیز نمی تواند فقط بر محور نیت های خیرخواهانه یا آرزوهای اخلاقی بچرخد. این سه، هر یك شكلی از نسبت با واقعیت مادی جنگ و با پیامدهای اجتماعی آن را بیان می كنند. درست در همین جاست كه باید از توصیف فوری به فهمی دیالكتیكی گذر كرد. آتش بس نفی بی واسطه كشتار است. این نفی، از حیث انسانی و سیاسی، ضرورتی انكارناپذیر دارد، اما به خودی خود شرایطی را كه كشتار را ممكن كرده اند از میان نمی برد. همین فاصله میان توقف فوری خشونت و دوام زمینه های آن، راه را به پرسش صلح می گشاید. و حتی در آنجا نیز مسئله پایان نمی یابد، زیرا جامعه پس از فروكش كردن جنگ همچنان با گذشته، با حافظه زخم خورده، و با نسبت خود با آنچه رخ داده روبه رو می ماند. اینجاست كه پرسش آشتی پدیدار می شود. آتش بس آتش بس در نخستین معنای خود نام نفی بی واسطهی كشتار است. در لحظه ای كه جنگ بر جان انسان ها، بر خانه ها، و بر امكان هر زندگی عادی فرود می آید، آتش بس پیش از هر چیز مطالبهی قطع این یورش است. از این حیث، آتش بس نه خواستی فرعی است و نه مفهومی كم اهمیت. درست به این سبب كه در سطح فوری واقعیت عمل می كند، اهمیتی بنیادی دارد. جامعه ای كه زیر آتش است، پیش از هر افق دورتر، به توقف آتش نیاز دارد. اما آتش بس نفی جنگ در تمامیت آن نیست، بلكه نفی شكل آشكار و بی واسطه آن است. سلاح ها ممكن است خاموش شوند، بی آنكه تهدید، محاصره، توازن نابرابر قوا، یا زمینه های سیاسی و مادی درگیری از میان رفته باشند. از این رو، آتش بس را باید هم در ضرورت آن دید و هم در حدود آن. نادیده گرفتن ضرورت آن، بی اعتنایی به جان انسان هاست، و بزرگ كردن آن تا حد حل بحران، انحراف به توهم. از منظر دیالكتیكی، آتش بس همان نقطه ای است كه در آن نفی فوری خشونت ضرورت می یابد و در همان حال، نابسندگی خود را نیز آشكار می كند. این نفی لازم است، اما كافی نیست. لازم است، زیرا بدون آن جامعه زیر ضرب مستقیم مرگ و ویرانگری باقی می ماند. كافی نیست، زیرا آنچه متوقف می شود خود كشتار آشكار است، نه آن رشته مناسبات سیاسی، اقتصادی، نظامی، و ایدئولوژیكی كه كشتار را پدید آورده اند. آتش بس را باید در نسبت با نیروهای اجتماعی و با پیامدهای ناهمسان آن فهمید. برای كارگران، زحمتكشان، آوارگان، خانواده های قربانیان، و همه آنها كه زندگی روزمره شان زیر فشار جنگ متلاشی شده است، آتش بس پیش از هر چیز وقفه ای در مرگ، در گرسنگی، در بی خانمانی، و در فروپاشی پیوندهای عادی زندگی است. اما برای بلوك های حاكم و برای قدرت هایی كه جنگ را در افق منافع خود می نگرند، همین آتش بس می تواند فرصتی برای تجدید قوا، بازآرایی سیاسی، یا عبور از شكلی از بحران به شكلی دیگر باشد. همین تفاوت نشان می دهد كه آتش بس را نمی توان فقط در سطح زبان رسمی یا اراده دولت ها فهمید. از این رو، آتش بس را نه باید تحقیر كرد و نه تقدیس. آتش بس پاسخ به این پرسش است كه چگونه باید مرگ را همین حالا متوقف كرد. اما هنوز پاسخی به این پرسش نیست كه چرا این مرگ پدید آمده و چگونه دوباره بازنگردد. به همین معنا، آتش بس آستانه است، نه مقصد. صلح اگر آتش بس نفی بی واسطۀ كشتار است، صلح را باید در سطح دیگری فهمید. صلح صرف خاموشی سلاح ها نیست. خاموشی سلاح ها فقط می تواند نشان دهد كه جنگ از صورت آشكار خود عقب نشسته است، نه اینكه زمینه های آن از میان رفته اند. آنچه صلح را از آتش بس متمایز می كند، نسبت آن با شرایط بازتولید بحران است. آتش بس مرگ را متوقف می كند. صلح باید راه بازگشت آن را دشوارتر كند. در این معنا، صلح نفی سادهی جنگ نیست، بلكه نفی تعیین یافتهی آن است. یعنی صلح فقط به سطح نمودین جنگ، به آتش و انفجار و كشتار، پاسخ نمی دهد، بلكه مسئلهی خود را در سطح عمیق تری طرح می كند: چه چیز در نظم سیاسی، در نسبت نیروها، در سازوكارهای سلطه، و در شرایط مادی زندگی باید دگرگون شود تا جامعه دوباره به زیر همان منطق بازنگردد. اگر این لایه دست نخورده بماند، آنچه صلح نامیده می شود بیش از هر چیز وقفه ای در بحران است، نه گذار از آن. صلح را نمی توان چونان آرزویی مجرد یا برتری اخلاقی فهمید. صلح بخشی از مبارزه بر سر شكل تنظیم قدرت، بر سر شیوهی بازتولید زندگی اجتماعی، و بر سر این پرسش است كه كدام نیروها هزینه بحران را می پردازند و كدام نیروها از تثبیت یا دگرگونی وضع سود می برند. از این رو، هر صلحی را باید با این معیار سنجید كه آیا فقط درگیری آشكار را فرو نشانده است یا از شدت فشارهای نظامی، اقتصادی، سیاسی، و اجتماعی ای كه جنگ را در جامعه بازتولید می كنند نیز كاسته است. صلحی كه فقط صورت بحران را تغییر دهد، اما مادهی آن را دست نخورده بگذارد، صلحی سست و آسیب پذیر است. همین نكته در تجربه نیروهای اجتماعی نیز خود را آشكار می كند. برای كارگران، زحمتكشان، فرودستان، و همهی آنان كه جنگ توان بازتولید زندگی شان را درهم شكسته است، صلح فقط نبود بمباران نیست. صلح باید در امكان نان، كار، مسكن، درمان، آموزش، و در بازگشت حداقلی از امنیت اجتماعی و مجال نفس كشیدن سیاسی محسوس شود. اگر صلح در زندگی روزمره رسوب نكند، اگر تنها در سطح گفتار رسمی یا توافق های بالا دستی باقی بماند، برای این نیروها بیش از یك عنوان توخالی نخواهد بود. در برابر، برای بلوك های مسلط، صلح می تواند صرفا به معنای اداره پذیر شدن دوبارهی وضع، بازسازی اقتدار، یا تنظیم شكلی تازه از توازن قوا باشد*. پس صلح را باید میان دو انحراف حفظ كرد. یك انحراف آن است كه هر فروكش كردن درگیری را صلح بینگاریم. انحراف دیگر آن است كه صلح را چنان مطلق و آرمانی بفهمیم كه از زمین تاریخ و سیاست جدا شود. صلح هنگامی معنای جدی پیدا می كند كه جامعه بتواند از وضعیت بسیج دایمی، از فرسایش مستمر، و از تعلیق همیشگی زندگی عادی تا اندازه ای بیرون آید. به همین اعتبار، صلح را باید نه با آرامش ظاهری، بلكه با میزان كاهش آسیب پذیری جامعه سنجید. آشتی اگر آتش بس به توقف بی واسطهی كشتار نظر دارد و صلح به مهار شرایط بازتولید آن، آشتی مسئله ای دیگر را پیش می كشد: جامعه با گذشته ای كه از سر گذرانده چه خواهد كرد. در اینجا دیگر فقط با خاموشی سلاح ها یا حتی با برقراری نوعی ثبات سیاسی روبه رو نیستیم. مسئله، نسبت با واقعیت آنچه رخ داده، با زخم های بر جای مانده، با مسئولیت ها، و با امكان یا امتناع زندگی مشترك در آینده است. از همین رو، آشتی را نمی توان نام نرم تر صلح دانست. آشتی را نباید به موعظه ای اخلاقی دربارهی گذشت فروكاست. هر جا كه از آشتی پیش از روشن شدن واقعیت آنچه رخ داده، پیش از تعیین نسبت با مسئولیت ها، و پیش از گشوده شدن امكانی برای دادخواهی سخن گفته شود، با آشتی به معنای جدی كلمه روبه رو نیستیم. آنچه در چنین وضعی عرضه می شود، بیشتر دعوتی برای خاموش كردن تعارض است تا كوششی برای عبور از آن. آشتی اگر از زمین واقعیت جدا شود، به ایدئولوژی بدل می شود، یعنی به زبانی برای پوشاندن گذشته، نه فهم و حل آن. در منطق دیالكتیكی نیز آشتی حذف سادهی تعارض نیست. تعارض تاریخی و اجتماعی را نمی توان با فرمان اخلاقی از میان برد. آنچه می تواند دگرگون شود، شكل حضور این تعارض در زندگی جمعی است. جامعه ای كه به سوی آشتی می رود، گذشته را پاك نمی كند، بلكه می كوشد آن را چنان در خود هضم كند كه به صورت انتقام بی پایان، انكار دائمی، یا گسست همیشگی بازنگردد. به این معنا، آشتی نه فراموشی است و نه یكدست كردن حافظه ها. فراموشی بستن چشم بر گذشته است، حال آنكه آشتی، اگر معنایی داشته باشد، بر توان نگاه كردن به همان گذشته استوار است. در افق مارکسیسم-لنینیسم، مسئله از این هم روشن تر می شود. گذشته برای همه به یك معنا وجود ندارد. آنچه برای قربانیان، بازماندگان، زندانیان، آوارگان، و فرودستان زخمی واقعیتی زنده و حل نشده است، ممكن است برای بخش هایی از طبقات مسلط صرفا مانعی در راه تثبیت نظم تازه باشد. از این رو، آشتی نیز بر همگان به یك معنا فرود نمی آید. برای ستم دیدگان، آشتی بدون روشن شدن واقعیت و بدون تعیین مسئولیت ها به آسانی می تواند نام دیگری برای تحمیل سكوت باشد. اما برای نیروهای مسلط، همین آشتی ممكن است وسیله ای برای بستن زودرس پروندهی گذشته و عادی سازی وضع موجود شود. پس آشتی را نباید چونان نتیجهی خودكار صلح تصور كرد. هر صلحی به آشتی نمی انجامد، همان گونه كه هر توقف بحران به ترمیم زندگی جمعی راه نمی برد. ممكن است جامعه ای از جنگ آشكار بیرون آمده باشد و حتی به ثباتی نسبی رسیده باشد، اما حافظه آن همچنان شكاف برداشته، مسئولیت ها همچنان محل نزاع، و اعتماد اجتماعی همچنان فروریخته باشد. در چنین وضعی، سخن گفتن از آشتی اگر چیزی بیش از لفظ باشد، مستلزم فرایندی دشوار و تاریخی است: مواجهه با واقعیت، تعیین نسبت با گذشته، و ساختن شكلی از زیست مشترك كه نه بر انكار، بلكه بر شناسایی زخم ها بنا شده باشد. پایان آتش بس، صلح، و آشتی را نمی توان نه به جای یكدیگر نشاند و نه چونان مراحلی خودكار و از پیش تضمین شده فهمید. اینها سه نام برای یك مسئله واحد نیستند، بلكه سه سطح متفاوت از نسبت جامعه با جنگ و پیامدهای آن اند. آتش بس توقف فوری كشتار است، صلح كوشش برای مهار یا دگرگونی شرایطی است كه كشتار را بازتولید می كنند، و آشتی به نسبت جامعه با گذشته ای مربوط می شود كه هنوز در آن زنده است. از همین رو، هر آتش بسی لزوما به صلح نمی انجامد و هر صلحی نیز به آشتی راه نمی برد. آنچه این سه را به یكدیگر پیوند می دهد، نه جانشینی ساده، بلكه تعمیق تدریجی مسئله است: از توقف كشتار، به پرسش از مهار زمینه های آن، و از آنجا به رویارویی جامعه با گذشته و امكان یا امتناع زیست مشترك در آینده. در شرایط امروز، خلط این سه فقط انحرافی در زبان نیست، بلكه می تواند به انحراف در داوری سیاسی بینجامد. همین تفكیك مفهومی، خود بخشی از روشنگری سیاسی است. توضیح: *- در شرایط مشخص ایران، صلح را نمی توان فقط به فروكش كردن حمله بیرونی فروكاست، اگر همزمان فشار امنیتی، فرسایش معیشت، و انسداد سیاسی در درون جامعه همچنان پابرجا بماند |
