احمد خودآيین
کنگره آزادی ایران؛ بررسی ماهیت، کارکرد و جایگاه سیاسی
Thu 19 03 2026
کنگره آزادی ایران، نه نوعی حزب است، نه شکلی از جبهه، و نه حتی یک ائتلاف و اتحاد سیاسی فراگیر. آنچه افراد، احزاب و گروههای سیاسی مختلف را در این تشکل در کنار هم قرار میدهد، نه توافق بر سر یک برنامه سیاسی مشخص برای فردای ایران است و نه لزوماً درک مشترک و همگرایی سیاسی درباره مجموعه ای از موضوعات گوناگون. کنگره آزادی ایران، نه سودای کسب قدرت دولتی را در سر دارد و نه اساسا خود را در هیئت یک آلترناتیو سیاسی ـ قدرتی به تصویر می کشد.
به سخن دیگر، کنگره آزادی ایران، نه تشکل سیاسی دیگری است در کنار سایر تشکلهای سیاسی و نه اساساً نهادی از جنس تشکلهای سیاسی رایج. این تشکل، بیش و پیش از هر چیز ظرف سیاسی نوینی است برای برسمیت شناختن تکثر اعتقادی، سیاسی، اجتماعی، اتنیکی، فرهنگی و جنسیتی در ایران امروز؛ ظرفی است برای راه جویی به استقرار شکلی از زیست مشترک و دمکراتیک برای همه ایرانیان؛ ظرفی است برای دیگرپذیری، برای مدیریت عقلانی و دموکراتیک اختلافات، برای استقبال از گفتگو و برای جلوگیری از فروغلتیدن جامعه به گرداب هرج ومرج و جنگ داخلی.
کنگره آزادی ایران، ظرفی است برای گردهمآیی همه کسانی ـ چه فردی و چه گروهی ـ که مایلند ضمن پذیرش تکثر چند وجهی ایران امروز، دیگران حاضر در این تشکل را برسمیت بشناسند و متقابلاً از سوی آنان برسمیت شناخته شوند. کنگره آزادی ایران، تشکلی است برای گردهم آوردن همه کسانی که، با پذیرش تکثر موزاییک گونه جامعه ایران، مصمم اند با هر تلاشی برای انکار این تکثر و با هر کوششی در جهت حذف دیگران و ایجاد اشکالی از اقتدارگرایی و تمامیت خواهی ـ چه از سوی حکومت و چه از جانب بخشی از نیروهای اپوزیسیون ـ مخالفت و مبارزه کنند.
کنگره آزادی ایران، ظرفی است برای گردهمآیی همه کسانی که، با وجود هر سطحی از اختلاف با افراد و گروه های دیگر، از دیگرپذیری، از نشستن در کنار هم و از گفتگو با هم استقبال می کنند. کنگره آزادی ایران، ابزاری است وحدت آفرین و انسجام بخش برای نزدیکی همه کسانی که، به جای انکار سیاسی یا تلاش برای حذف سیاسی و فیزیکی بخشهایی از جامعه، مایلند رقابت و هماوردی سیاسی ـ گفتمانی و پذیرش مکانیزمهای دموکراتیک را به عنوان بستر عقلانی برای تصمیم گیریها و سیاست گذاریهای مورد اختلاف و مورد مناقشه، برسمیت بشناسند.
کنگره آزادی ایران، در حقیقت نوعی اجتماع کوچک و فشرده از ایران متکثر موجود است؛ جایی که افراد، گروهها و جریانهای سیاسی، فکری، اتنیکی، فرهنگی و جنسیتی گوناگون گرد هم می آیند تا با به نمایش گذاشتن تکثر و رنگارنگی جامعه ایران، به ویژه نشان دهند ایران فردا چه نباید باشد. کنگره آزادی ایران، آینده ای استبداد زده و استبدادی را برای ایران نمی خواهد. این تشکل سلطه شکل دیگری از دیکتاتوری و اقتدار بی حد و مرز فردی را برنمی تابد و با هر شکلی از تهدید آزادیهای فردی، مدنی و سیاسی مخالف است. همچنین با هرگونه محدودیت در برابر شکل گیری و فعالیت نهادهای جامعه مدنی ـ از تشکلهای صنفی گرفته تا احزاب و گروههای سیاسی گوناگون ـ مخالف است. این تشکل تأکید دارد که هیچ فرد یا گروهی نباید به قیمت محدود کردن آزادیها و حقوق بنیادین دیگران، منافع یا آرزوهای خود را پیش ببرد. همچنین هیچ فرد و هیچ گروهی از مردمان ایران نباید از حق حضور در تصمیم سازیها و تصمیم گیریهای سیاسی، اجتماعی یا اقتصادی محروم شود. کنگره آزادی ایران، بر آن است که در ایران فردا، نباید اقلیتهای اتنیکی یا جنسیتی، تحت هر نام و عنوان، از حقوق انسانی و سیاسی برابر با سایر افراد جامعه محروم شوند یا حقوق بنیادین آنان نادیده گرفته شود.
از نگاه دیگر، کنگره آزادی ایران ابزاری است برای مهار موج نفرت پراکنی و دشمنی های سطحی و بی اساس میان آحاد مردم؛ ابزاری است برای مهار همه عواملی که ایران را به پرتگاه هرج ومرج و جنگ داخلی سوق میدهد؛ ابزاری است برای فراخواندن همگان به عقلانیت و خردمندی در مدیریت اختلافات و تضادها؛ ابزاری است برای توجه دادن به همه آنچه می تواند ایرانیان را به عنوان شهروند در کنار یکدیگر قرار دهد؛ ابزاری برای نشان دادن ارجحیت و کارآمدی ایجاد امکان گفتگو و رقابت گفتمانی؛ ابزاری برای افزایش درجه تساهل و بردباری سیاسی و برای مقابله با بکارگیری همه اشکال خشونت سیاسی در دستیابی به اهداف سیاسی و در مواجه با رقبای سیاسی.
کنگره آزادی ایران، اگرچه یک ائتلاف سیاسی از جنس ائتلافات رایج نیست و به موضع گیری در رابطه با موضوعاتی که امکان دستیابی به اجماع در آنها وجود ندارد، ورود نمی کند، اما می تواند در زمینه هایی که امکان شکل گیری توافق و همگرایی وجود دارد، به عنوان یک نیروی سیاسی موثر عمل کند. به بیان دیگر، این تشکل قرار نیست در همه مسائل سیاسی موضعگیری کند یا برنامه ای جامع برای آینده ایران تدوین نماید. با این حال، در مواردی که میان اعضای آن توافق و همگرایی شکل گیرد، می تواند در صحنه سیاسی و در تغییر معادلات قدرتی نقش فعال و مؤثری ایفا کند. برای نمونه، کنگره آزادی ایران، نه تنها در مقابله با سیاست های سرکوبگرانه رژیم اسلامی، بلکه حتی در مقابله با امکان بازگشت اشکال دیگری از حکومت استبدادی و تمامیت خواه در فردای سرنگونی رژیم اسلامی نیز، می تواند نقش مؤثر و تاریخ ساز به عهده بگیرد.
نقش کنگره آزادی ایران در صحنه سیاسی می تواند در قالب هایی همچون انتشار بیانیه ها، برگزاری یا مشارکت در همایش ها و گردهمایی های عمومی، فراخوانی به اعتصاب عمومی و یا راهپیمایی اعتراضی، حضور در گفتگوهای سیاسی و در برخی موارد، از طریق فعالیتهای دیپلماتیک و ارتباط با نهادها و افکار عمومی بین المللی پیگیری شود. کنگره آزادی ایران در عین حال می تواند انجام برخی فعالیت های رسانه ای و از جمله، ایجاد یک رسانه مشترک دموکراتیک برای مقابله با رسانه های متعدد طرفدار اشکال مختلف اقتدارگرایی را در دستور کار خود قرار دهد.
کنگره آزادی ایران، بنا به سرشت خود، طبیعتاً خواسته های عمدتاً سلبیِ ـ اجماعی را مبنای موضعگیری ها و فعالیت های سیاسی خود قرار خواهد داد. با این همه، فضای گفتمانی حاکم بر این تشکل فرصت مناسبی فراهم خواهد کرد تا افراد و جریانهای سیاسی مختلف، در گفتگو و تعامل سازنده با دیگران، در دل این تشکل جهت شکل دادن به انواع مختلفی از اتحادها و ائتلافهای سیاسی بزرگ و کوچک، تلاش نمایند؛ امری که به جنبش مقابله با اقتدارگرایی و تمامیت خواهی و هموار کردن راه برای استقرار اشکال و سطوحی از دموکراسی و حتی شکل دادن به آلترناتیوهای سیاسی مختلفی در برابر آلترناتیوهای تمامیت خواه، فراوان یاری خواهد رساند.
بعلاوه، کنگره آزادی ایران می تواند در راستای تقویت گستره و اقتدار نهادهای جامعه مدنی، همچون نهادهای صنفی و یا نهادهای مدافع محیط زیست و غیره، اقدامات و تلاش های هدفمندی را مورد توجه قرار دهد. در این مسیر تلاش برای جلب و جذب نهادهای جامعه مدنی به صفوف کنگره آزادی ایران و یا براه انداختن کمپین هایی در دفاع از خواست ها و مبارزات این نهادها حایز اهمیت بسیار خواهد بود. از یک نگاه، نقش کنگره آزادی ایران در تلاش برای تقویت نهادهای جامعه مدنی موجود، ایجاد پیوند مستحکم بین آنها و تقویت فضای گفتمانی مناسب برای شکوفایی و نقش آفرینی هرچه بیشتر نهادهای جامعه مدنی در فردای ایران آزاد، شاید از جایگاه مهمتری در مجموعه اهداف، وظایف و کارکردهای بلند مدت کنگره آزادی ایران برخوردار باشد. وجود گستره ای پهناور و پر قدرت از نهادهای جامعه مدنی ، بی تردید مهمترین سلاح برای مقاومت و مقابله با هر شکلی از استبداد و تمامیت خواهی و مهمترین برج و بارو در برابر عروج و قدرت یابی دوباره استبداد و تمامیت خواهی خواهد بود. اگر مهمترین آماج کنگره آزادی ایران را مبارزه برای رهایی از تمامی اشکال استبداد و تمامیت خواهی در ایران امروز و فردا تعریف کنیم، رسالت کنگره آزادی ایران را باید بیش از هر چیز با تلاش برای شکل گیری و استحکام پایه های چنین برج و باروی قدرتمندی و با تلاش برای گسترش پهنه جامعه مدنی در برابر گستره قدرت دولتی به تصویر کشید.