الیزابت گرنیر
برلیناله: فیلمهای جسورانه از زنان افغانستان و ایران
به نقل از دویچهوله به زبان آلمانی
Sat 21 02 2026
شهربانو سادات و مهناز محمدی
کمدی رمانتیک، درام کابوسوار: دو فیلمساز زن، بیعدالتیهایی را که در کشورهایشان تجربه کردهاند، در قالب دو ژانر کاملاً متفاوت بیان میکنند. این دو فیلم نمیتوانند متفاوتتر از این باشند: «No Good Men» (هیچ مرد خوبی نیست)، کمدی رمانتیکِ حالخوبکنِ فیلمساز افغان شهربانو سادات، و «Roya» (رویا)، رواندرامی خفقانآور از کارگردان ایرانی مهناز محمدی. .
با این حال، هر دو اثر یک وجه مشترک دارند: هر دو با سبک کارگردانی منحصربهفرد دو فیلمسازی شکل گرفتهاند که تجربههای شخصی خود از بیعدالتی در سرزمینهای خودکامهشان را به زبان سینما بیان کردهاند. «No Good Men» و «Roya» نخستین نمایش جهانی خود را در جشنواره امسال جشنواره فیلم برلین داشتند.
فیلم افتتاحیه برلیناله: «No Good Men»
فیلم «No Good Men» ساخته شهربانو سادات در ۱۲ فوریه افتتاحکننده برلیناله بود. آثار بلند پیشین این کارگردان، «Wolf and Sheep» (۲۰۱۶) و «The Orphanage» (۲۰۱۹)، پیشتر در جشنواره فیلم Filmfestspiele von Cannes با استقبال روبهرو شده بودند.
در «No Good Men» که از آن بهعنوان نخستین کمدی رمانتیک افغانستان یاد میشود، سادات خود نیز نقش اصلی را ایفا میکند: نارو، فیلمبرداری بااستعداد در یک شبکه تلویزیونی در کابل است که دیدگاه زنان درباره مردان در این کشور را مستندسازی میکند. او بهعنوان مادری تنها، از سوی همسر سابق تنبلش تحت فشار است و همزمان رابطهای تازه با یکی از همکارانش آغاز میکند.
نارو از جهات گوناگون شکوفا میشود، اما همه اینها در پسزمینه دومین بازگشت طالبان به قدرت رخ میدهد؛ رخدادی که به دو دهه روند دموکراتیزاسیون پس از سقوط طالبان در سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱ پایان داد.
در این فیلم، نارو و دوستانش زنانی رها و خودآگاهاند که آشکارا درباره مشکلات عاطفیشان صحبت میکنند. در یکی از صحنهها، آنها در دفتر کار با خنده درباره یک دیلدو که دوستان نارو از ایالات متحده آوردهاند، شوخی میکنند.
«حباب کوچک» آزادی
سادات در نشست خبری برلیناله گفت شخصیتهای فیلم نماینده ممتازترین زنان طبقه متوسط کشورند: زنانی که شغلی دارند که استقلال مالی به آنها میدهد و در «حباب کوچک» آزادیِ مرکز شهر کابل از قدرت ابتکار برخوردارند.
اما به گفته او، «بهمحض آنکه زنی از این حباب خارج شود و به مناطق یا ولایتها برود، بخشی یا حتی تمام استقلالش را از دست میدهد. در بسیاری از جاها داشتن یک مرد در کنار خود نه انتخاب، بلکه ضرورت است.» او به نظام شدیداً پدرسالاری اشاره کرد که در طول دو دهه آزادی نسبی همچنان پابرجا بود.
این فیلمساز همچنین نسبت به «دوران بهاصطلاح دموکراسی» بسیار انتقادی است؛ دورانی که در آن «حقوق زنان» به صنعتی محبوب در افغانستان بدل شد.
نمایی از فیلم هیچ مرد خوبی نیست
به گفته او، هرچند کمکهای بینالمللی برای تقویت خودمختاری سرازیر شد، اما فساد گسترده بود و این پولها به ندرت به خود زنان رسید. سادات گفت: «در زندگی روزمره زنان تقریباً هیچچیز تغییر نکرد. بسیاری از سازمانهای غیردولتی و افراد ثروتمند شدند، در حالی که زنانی که قرار بود از آنها حمایت شود، بهرهای نبردند.»
وقتی سادات بیش از پیش احساس کرد که سازمانهای غیردولتی مفهوم «حقوق زنان» را به سود خود مصادره میکنند، دریافت که میتواند با روایتهای شخصیاش این موضوع را بازپس گیرد و از طریق داستانگویی درباره تبعیض جنسیتی و ذهنیت پدرسالارانه در افغانستان روشنگری کند.
کمدی رمانتیک بهجای درام جنگی
سادات گفت: «همزمان از این هم ناامید شده بودم که افغانستان در روایتها و داستانها تقریباً همیشه از منظر یک درام جنگی تصویر میشود.» همین امر او را به ساخت یک کمدی رمانتیک سوق داد.
او با واکنشهای تندی روبهرو شد: برخی معتقد بودند این ژانر نامناسب است، زیرا مردم افغانستان از وضعیت سیاسی رنج میبرند. اما سادات این را توهینی میدانست که دیگران بخواهند برای او تعیین کنند چه داستانی باید بگوید. به گفته او، این هم نوعی دیگر از «غیرانسانیسازی افغانهاست؛ اینکه به آنها اجازه ندهند فیلمی درباره انسانهایی بسازند که در افغانستان زندگی میکنند ـ انسانهایی که زندگی روزمرهشان شامل شوخطبعی و سبکی نیز هست.»
رؤیا: زندگی کابوسوار در ایران
در «Roya» ساخته مهناز محمدی جایی برای طنز و سبکی وجود ندارد. این فیلم وضعیت هولناک زندان اوین در ایران را از منظر یک زندانی روایت میکند و پیامدهای روانی شکنجه را نشان میدهد.
رویا با بازی Melisa Sözen) ) معلمی است که باورهای سیاسیاش او را به زندان بدنام اوین میکشاند. او در سلولی سهمتری زندانی است؛ نوری لرزان و فریادهای دردناک دیگر زندانیان مدام او را میآزارند و مرتب شکنجه میشود تا وادارش کنند در تلویزیون اعتراف کند. رویا سکوت میکند.
محمدی در گفتوگو با Deutsche Welle توضیح داد که برای بسیاری از زندانیان، این سکوت «آخرین امکان مقاومت» است. فیلم همچنین نشان میدهد که چگونه رویا در سکوت خود محبوس میماند؛ چگونه ذهنش حتی پس از آزادی نیز همچنان در بند است ـ و باید دستگاه نظارت الکترونیکی به همراه داشته باشد.
محمدی که خود چندین بار در اوین زندانی شده بود، نوشتن را در زندان آغاز کرد. او گفت: «سالها با این تجربهها زندگی کردهام. این فیلم به من امکان داد آنها را لایهبهلایه دوباره زنده کنم و بهتر بفهمم که سرکوب چگونه مرا تحت تأثیر قرار داده و تغییر داده است.»
نمایی از فیلم رویا
واقعیت حتی بدتر بود
رویا حسی شبیه یک فیلم وحشت واقعگرایانه منتقل میکند. محمدی گفت آنچه او تجربه کرده حتی بدتر بوده است. او به خبرگزاری Reuters گفت: «اگر میخواستم داستان شخصیام را تعریف کنم، قابل نمایش نبود. برای فیلم بسیاری چیزها را سانسور کردم تا تماشایش کمی قابلتحملتر شود.»
این فیلم وضعیتی را روایت میکند که سالهاست وجود دارد. با این حال، در پرتو سرکوب خشونتآمیز معترضان از سوی مقامات ایرانی از اواخر دسامبر ۲۰۲۵، اهمیت تازهای یافته است. برآوردها از شمار کشتهشدگان بهشدت متفاوت است. بهدلیل قطع اینترنت، دستیابی به اطلاعات دشوارتر شده است. دولت ایران مرگ ۳۰۰۰ نفر را تأیید کرده، اما گزارشهایی که شهادتهای سراسری را گرد آوردهاند، شمار قربانیان را بیش از ۳۰ هزار نفر برآورد میکنند.
صدا بخشیدن به خاموششدگان
بخشی از فیلم محمدی به صورت زیرزمینی در ایران و بخش دیگر در گرجستان فیلمبرداری شد. این فیلمساز و فعال حقوق زنان میگوید امیدوار است پس از پایان پروژهای دیگر بتواند به کشورش بازگردد. او میگوید کار بر روی این فیلمها شیوه او برای صدا بخشیدن به «بهسکوتواداشتهشدگان» است.
فیلمسازی زیر سلطه طالبان در افغانستان نیز بسیار دشوار و خطرناک است. شهربانو سادات که پس از تخلیه از کابل در سال ۲۰۲۱ در هامبورگ زندگی میکند، بخش عمده فیلم را در آلمان و با بازیگرانی کاملاً افغانی ساخته است.
سادات گفت: «این شیوه بیان من است؛ راهی برای حرکت در میان اقیانوس احساسات و تروماهای پردازشنشده ـ نه فقط تروماهای شخصی، بلکه تاریخی و اجتماعی».
به نقل از دویچهوله به زبان آلمانی
|
|