هفته گذشته در کییف، تندیس میخائیل بولگاکف برچیده شد. این نویسنده مشهور امروزه در اوکراین با نگاههایی دوگانه و متناقض ارزیابی میشود.
تصور کنید: جوانی خوشپوش در برابر موزه یک شاعر نامدار، در مکانی برجسته مینشیند و با صدایی رسا شروع به خواندن بخشهایی از آثار او میکند.
احتمالاً نگاههای تحسینآمیز و حتی ستایش مسئولان موزه نصیب او میشد. اما در کییف چنین نبود. روز جمعه دقیقاً همین اتفاق افتاد. جوانی بر دیوار کوتاهی کنار موزه بولگاکف در خیابان سنگفرششده آندرییفسکی اوزوِز نشسته و از آثار میخائیل بولگاکف نقلقول میکرد.
اما این خواندن چندان دوام نیاورد. هانا پوتووا، از کارکنان موزه بولگاکف، و لیودمیلا گوبیانوری، مدیر موزه، آشکارا خشمگین به سوی او رفتند و او را متهم کردند که با این اقدام به اعتبار موزه لطمه میزند. جوان بدون هیچ اعتراضی درخواست آنان را پذیرفت و محل را ترک کرد.
این صحنه نشان میدهد که هنگامی که بحث بر سر میخائیل بولگاکف، نویسنده اوکراینی زاده ۱۸۹۱ در کییف و درگذشته ۱۹۴۰ در مسکو، پیش میآید، اعصاب در شهر تا چه اندازه حساس و ملتهب است. بولگاکف عمدتاً با آثار «گارد سفید»، «قلب سگی» و «مرشد و مارگاریتا» به شهرت رسید.
تصمیم به برچیدن مجسمه در سال ۲۰۲۵ گرفته شد
شورای شهر کییف در ۱۸ دسامبر ۲۰۲۵ تصمیم گرفت تندیس میخائیل بولگاکف را برچیند. این تصمیم بر پایه گزارشی از «مؤسسه اوکراینی حافظه ملی» اتخاذ شد؛ گزارشی که در چارچوب قانونی تهیه شده است که تبلیغ سیاستهای امپریالیستی روسیه را ممنوع میکند و همچنین «استعمارزدایی» نام شهرها و خیابانها را پیشبینی کرده است.
بر اساس این گزارش، بولگاکف از جمله شخصیتهایی است که در تبلیغات روسیه برای تجلیل از سیاستهای امپریالیستی کرملین مورد استفاده قرار میگیرند. بنابراین، بناهای یادبود چنین شخصیتهایی باید از شهرهای اوکراین حذف شوند.
همه با برچیدن تندیس موافق نبودند
مؤسسه حافظه ملی پیشتر، در آوریل ۲۰۲۴، بولگاکف را نمادی از سیاست امپریالیستی روسیه دانسته بود که مشمول «استعمارزدایی» میشود. برچیدن این تندیس، که قرار است به نوادگان سازنده آن تحویل داده شود، بحثهای فراوانی را برانگیخته است.
الیزابت بیلسکا، وبلاگنویس، تأکید میکند که نباید فراموش کرد بولگاکف نسبت به دولتداری اوکراین، زبان اوکراینی و سیاست اوکراینیسازی موضعی خصمانه داشت. در آثار او، مبارزه استقلالطلبانه اوکراین، هواداران سیمون پتلیورا و ارتش اوکراین عمدتاً به شکلی منفی تصویر شدهاند، در حالی که همدلی او بیشتر با نیروهایی بوده است که برای «روسیه واحد و تجزیهناپذیر» میجنگیدند.
به عقیده او، برداشتن مجسمه حملهای به ادبیات نیست؛ کتابهای بولگاکف همچنان قابل خواندناند، اما تجلیل از او با ساختن تندیس مناسب نیست.
آیا انتقادها بیشتر به خاطر نوشتن به زبان روسی است؟
آناستازیا پیلیاوسکی، انسانشناس، دانشمند علوم سیاسی و استاد کالج کینگ لندن که اهل اودساست، در گفتوگو با روزنامه «تاتس» از برچیدن تندیس انتقاد کرد. او هر سال چندین ماه را در اودسا میگذراند و بنیانگذار شبکه «اوکراینی کاسموپولیس»، یک جامعه مدنی، است.
به گفته او، بولگاکف، که از جمله با رمان «قلب سگی» ــ احتمالاً بیرحمانهترین طنز درباره پوچیهای نظام شوروی ــ شهرت یافته است، از سوی مؤسسه حافظه ملی اوکراین به عنوان نماد تبلیغات امپریالیستی روسیه طبقهبندی شده است. اما پیلیاوسکی معتقد است که این ارزیابی بیش از هر چیز بر این واقعیت استوار است که او بخشی از زندگی حرفهای خود را در مسکو گذرانده و به زبان روسی نوشته است.
او بهویژه بُعد زبانی این تصمیم را مورد انتقاد قرار میدهد. بولگاکف به زبانی مینوشت که هنوز زبان مادری میلیونها شهروند اوکراین است، از جمله بسیاری از مدافعان اوکراین در جبهههای جنگ. با این حال، ایدئولوگهای سیاست رسمی استعمارزدایی، این زبان را بیش از پیش نه زبان شهروندان اوکراین، بلکه صرفاً زبان اشغالگران معرفی میکنند.
پیلیاوسکی پیامد این تصمیم را شکاف اجتماعی میداند. در حالی که «فعالان قومگرای ملیگرا یک پیروزی نمادین را جشن میگیرند»، بخش قابل توجهی از مردم کییف احساس میکنند چیزی را از دست دادهاند. این موضوع بهویژه در شبکههای اجتماعی مشهود است، جایی که این تصمیم «موجی از خشم و اعتراض» برانگیخته است.
در واقع، مسئله بر سر هویت است
به باور پیلیاوسکی، این بحث به پرسشی بنیادین درباره هویت اوکراین و تصویر بینالمللی آن مربوط میشود. اوکراین نباید تنها از طریق تراژدیهای جنگ، یا صرفاً به عنوان سرزمین بوچا و چرنوبیل، در جهان شناخته شود. برای آنکه جایگاهی پایدار در تخیل فرهنگی جهانی بیابد، به نویسندگانی برجسته با اعتبار بینالمللی نیاز دارد.
او مینویسد:
«این کشور به بابل، گوگول، بولگاکف، شالوم علیخم و لسیا اوکراینکا نیاز دارد؛ نویسندگان اوکراینی با اهمیت جهانی.»
به اعتقاد او، نفوذ فرهنگی این نویسندگان میتواند مانع آن شود که اوکراین تنها با جنگ، رنج و ویرانی تعریف شود.
او استدلال میکند:
«ویران کردن مجسمهها ما را به این هدف نزدیکتر نمیکند؛ بلکه احتمالاً نتیجهای کاملاً معکوس دارد.»
زلنسکی نیز بولگاکف میخواند
ولودیمیر زلنسکی نیز آثار بولگاکف را مطالعه میکند. در ویدیویی که در فوریه ۲۰۲۱ ضبط شده، رئیسجمهور اوکراین ــ که در آن ویدیو به زبان روسی سخن میگوید ــ در کنار دستهای از کتابهای بولگاکف دیده میشود.
زلنسکی در آن ویدیو میگوید:
«بولگاکف نویسنده اوکراینی ماست؛ همانگونه که سرزمینهای خود را به هیچکس واگذار نمیکنیم یا هدیه نمیدهیم، او را نیز به کسی نخواهیم بخشید.»
به نقل از روزنامه تاتس ۸ ژوئن ۲۰۲۶
