نقد ِ یک « ارزش »

و

ارزش ِ یک « نقد»

بخش دوم

نگاهی به « نقد » آقای فریبرز رئیس دانا ، بر کتاب « مشروطه ی ایرانی »

 

 

 

احمد افرادی

 

 آل احمد نمی دانست که سال ها پیش از بازرگان و طالقانی ... روشنفکرانی که به عقیده ی او " جاده صاف کن های غربزدگی " بودند ( در صفحات روزنامه ی قانون ) از " ریاست مجتهدین " ، تشکیل  ِ " مجلس علما " ، فقها و " مجتهدین " ، " یا مجلسی که « به دستیاری ملا ها "  ، " حدود سلطنت و حقوق رعیت " را " موافق شریعت " تعیین کند ، به انحای مختلف و به اشکال گوناگون سخن گفته بودند . دقیق و بی ابهام هم سخن گفته بودند . و راه حل شورایی برای انتخاب مجتهد ِ اعلم و افضل و اعدل هم داده بودند . بهتر از آن چه که آل احمد به عنوان طرح ِ " شورای اجتهاد " شنیده یا خوانده بود .

 

*******************************************************

ادامه ی « نقد » آقای رئیس دانا  را با هم بخوانیم :

رئیس دانا : « نویسنده در تشخیص ماهیت سیاسی چهره ها گاه دچار اشتباه های شگفت انگیزی است که از تراوش بینشی به نفع محافظه کاری انگلیسی ناشی می شود . او ثقه الاسلام تبریزی را می ستاید چرا که صراحت لهجه و حسن نیت دارد و فداکار و وطن خواه است ، اما مهم تر چون برداشتش از مشروطه مبتنی بر " تعادل " بود . او نمی نویسد که به گواهی کتاب خاطره ای بسیار ارزشمند " تبریز مه آلود " چگونه این مرد محترم به وسیله مستبدان و قزاق همره با هفت مبارز دیگر سوار بر گاری رهسپار اعدامی شرم آور شد . لابد از نظر نویسنده " اعدام شدن " با تعادل خیلی بهتر از هرنوع واکنش در برابر ستم های پایان ناپذیر بوده است . حتا اعتراض های تند تبریزیان علیه این جنایت ها » . پایان نقل قول

 

 با ادعاهای آقای منتقد ، در سطرهای بالا آشنا شده ایم .  حال گزاره ی تحریف نشده ی آقای آجودانی را نقل می کنم ، تا بینیم مطلب از چه قرار است :

آجودانی : « ثقه الاسلام از مشروطه خواهان و آزادی خواهان به نام ِ  این دوره است . صراحت لهجه ، حسن نیت و فداکاری های او را می توان پاس داشت و بر وطن خواهی اش و تلاش دردناکش برای سربلندی ایران آفرین ها گفت . به شهادت " مجموعه آثار قلمی " اش ، از معدود کسانی است که در ان دوره ی بحرانی تاریخ ما ، که شور ویرانگر جایگزین شعور سازنده می شد ،  از تعادل باز نیاستاد و با شهامت و بردباری حرف هایش را زد » . پایان نقل قول

اولآ ـ  انگیزه ی دکترآجودانی ـ  در پرداختن به  ثقه الاسلام ـ  کند و کاو در ریشه های فکری نهضت مشروطه ایران است ، نه « خاطره نویسی » و  شرح وقایع تاریخی .  

ثانیأ ـ آن جا که آقای آجودانی از «  وطن خواهی و تلاش دردناک [ ثقه الاسلام ]  برای سر بلندی ایران  »  و  « فداکاری » اش می گوید  ، نه تنها  به « واکنش [ او ] در برابر ستم های بی پایان » اجنبی نظر دارد ، بلکه  حکایت کشته شدن ثقه الاسلام ـ  در روزعاشورا ( 10 دی ماه 1290 شمسی ) توسط قزاق های روس ـ را نیز تداعی می کند .

  برای آن که ، درک ملموسی از « با شهامت و برد باری حرف زدن»   و « از تعادل باز نیاستادن  ِ » ثقه الاسلام داشته باشیم ، چند نمونه از واکنش های « قلمی و قدمی » او را  (  در مقابل « افراط  و تفریط ها » های جریان مشروطه خواهی تبریز)  را ، پیش رو قرار می دهم .

این نمونه ها ، از میان نامه هایی  انتخاب شد  که ثقه الاسلام  ـ در شرح و بررسی جریانات مشروطه خواهی  تبریز ـ برای  صادق مستشارالدوله ،  یکی از دوازده  وکیل آذربایجان در مجلس اول ارسال کرد . این نامه ها ، درجریان مشروطه ی اول و پیش از یورش قزاق های محمدعلی شاهی ، به مجلس قلمی شد .

***  « از جمله مذاکرات که در روز دو شنبه شد . موقوف بودن روزنامه جات بود . آقایان [ علما ] گفتند روزنامه ها باید به کلی موقوف شود . بنده گفتم فصول مضره و مخالف اسلام باید منع شود. واِلا منع مطلق روزنامه علتی ندارد . گفتند هتک حرمت می نمایند و غیبت می کنند . گفتم اگر اسم ببرند یا طوری باشد که طرف خطاب معلوم باشد هتک حرمت است . والا عمومات گفتن و نصایح عامه نوشتن چه ضرر دارد . قدری هم بنده به روزنامه ی انجمن ایراد کردم که مذاکره ی نزاع باقلا فروش با لبوفروش را درج کردن چه حاصلی دارد . وانگهی ، اصول "  انارشیست " خیلی رواج پیداکرده و اغنیا را بالتمام مضمحل می نمایند و دلزده کرده اند . خود ستایی غلط است ولی سایرین هم البته عرض کردند که اگر مقاومت های بنده و نطق های مفصل بنده نبود  روز دوشنبه کار خراب می شد و رشته از هم پاشیده می شد ... » 18

*** ـ « وضع ما نه دیدنی است و نه شنیدنی .انسان در حَرَج شدید . اسلحه خانه ی همایونی را توقیف کردند . قونسول پروتست کرد . روز یکشنبه 16 ماه در انجمن مجلسی ترتیب شد . اشخاص حاضر قول دادند که رد شود. کاغذی در این باب نوشته شد اعضاء مهر کردند . در آخر حاج محمد جعفر آقا بلند شد ، گفت که ملت این اسلحه را به شما سپرده جواب آن ها چیست . بنده دلتگ شدم گفتم ما باید از دست دولت بگیریم [ دست دولت را بگیریم ] و او را تقویت نماییم نه این که به شئونات خاص او تعرض کنیم . آن مجلس منقضی شد . وقت عصر اجماع کرده باز " هایهو " کرده بودند . کار به فردا رسید . ندادند که ندادند ....» ( 19)

 

*** ـ « حرف های تولستوی روسی در مملکت روسیه که صد مرتبه از ایران مقنن تر است و جای نسبت هم نیست شاید موقعی داشته باشد .اما در مملکت ما که هیچ چیز نداریم و تازه می خواهیم درس این عوالم را بخوانیم گفتن این حرف ها [ صورت ] خوشی ندارد » . 20

 

*** ـ « باری مشروطه را عجاله رفته باید انگاشت . تا بعد چه شود . آن قوت و قدرت و هیمنت که در مجلس تبریز بود رفته و کار به دست عوام افتاده است و دائره ی فساد هر روز بیشتر می شود .  عاقبت کار به کجا خواهد کشید خدا می داند . عقیده ام همان است ... جمعی از آزادی طلبان در خیال ترویج آزادی مطلق هستند ولو با استیلای خارجه . جمعی هم ملت خواه و وطن پرست است اما اسم آن را یاد گرفته . به عقیده ی ناقص بنده همه ی این اقدامات که از عوام به تحریک محرکین خاصی اتفاق می افتد ، تقویت جانب استبداد ، بلکه می توان گفت به تحریک و تدبیر خودشان است » . ( 21)

 

ه ـ « روز جمعه به انجمن رفتم و خواستم عنوان مطلبی نمایم دیدم از چندین طرف از جانب عوام هجوم عام شد و وکلاء نیز به حال من هستند .هرچه خواستم حرف بزنم دیدم کسی گوش نمی دهد » 22

گرچه می توان با استناد به منابع دست اول تاریخ مشروطه ، از نگاه   « متعادل » ثقه الاسلام تبریزی ، چه در حوزه ی نظر و چه در عرصه ی عمل بیش از اینها گفت ، اما برای کوتاه کردن این قصه ی دراز به کتاب « درک شهری از مشروطه » ، نوشته ی آقای رسول جعفریان  مراجعه می کنیم .

منتقد محترم حتمأ می داند که آقای رسول جعفریان  پژوهشگری است معمم  و  مورد توجه رهبر جمهوری اسلامی . از این رو ،  چسباندن وصله هایی مثل هوادار « دید گاه های راست افراطی نو» و « محافظه کاری  انگلیسی » و... ، به او سخت مالیات بر می دارد !

1ـ « شاید هیچ منبعی در باره ی افکار لاابالیگرایانه ی مشروطه ی تبریز ـ در همان مشروطه ی اول و پیش از جنگ داخلی ـ بهتر از نامه های ثقه الاسلام تبریزی ، از علمای مشروطه خواه این شهر که در عین حال با افراط گرایی هم مخالف می بود ، نباشد ». ( 23 ) 

 2  ـ « در زمانی نزدیک به اقدام محمد علی شاه ، در ساقط کردن مشروطه ، اوضاع تبریز چندان که ثقه الاسلام نوشت : " خدا نیامرزد قاتلین  مشروطه را که از روز اول تیغ کشیدند و این بیچاره را کشتند . خیانت های مشروطه طلبان راکتابچه کرده ام و نوشته ام . اگر وقتی حوصله بشود که چاپ بشود خالی از فایده نیست . اما فایده اش چیست ؟ " » .... ( 24 )

 نمونه ی دیگری از بهانه جویی ها و غرض ورزی های منتقد محترم :

رئیس دانا :  « در اواخر کتاب ( 437 )  نویسنده یواش یواش همراه با گردش به راست های تقی زاده نسبت به او رام می شود و می نویسد " از درخشان ترین فصل های کارنامه ی او به تلاش ارجمندی اختصاص خواه یافت که سربلندی ایران را در استقرار جامعه ی قانونی و رشد و گسترش جامعه ی مدنی و دستاوردهای والای دموکراسی جستجو می کرد " . این از آن جا ناشی می شود که  تقی زاده پس از مسافرت به عثمانی و برقراری ارتباط های  بعدی با انگلیس اصلاح طلبی خاص و وابسته را محور فعالیت های سیاسی خود قرارداد. آن جا که تقی زاده  به آرمان های مشروطه پشت می کند ، می شود محبوب نویسنده ی مشروطه ایرانی » . پایان نقل قول

 داوری در مورد زندگی سیاسی پر پیج وخم ومتناقض تقی زاده ، نیازمند بحث و بررسی  دراز دامن  است . از این رو ، ادعاهای جدید  منتقد محترم ، مبنی بر  « مسافرت تقی زاده  به عثمانی و برقراری ارتباط های  بعدی با انگلیس و اصلاح طلبی خاص وابسته » ! را در کنار دیگر احکام  بدون سند ایشان می گذارم  ومی گذرم .

اما ، در نادرستی فرمایش  آقای منتقد ، همین قدر بگویم ، که داوری مثبت آقای آجودانی ، در مورد تقی زاده را ، نه تنها در « اواخر کتاب ودر صفحه ی 437 » ، بلکه ،  در همان صفحات آغازین ِ کتاب مشروطه ی ایرانی  می توان دید . این داوری مثبت ،  مربوط به زمانی است که تقی زاده هنوز مجبور به اخراج از کشور  نشده است ، تا بنا  به ادعای آقای رئیس دانا ،  به عثمانی برود و با انگلیسی ها تماس بگیرد و به مشروطه پشت کند  و آن گاه بشود محبوب آقای آجودانی !!

 دکتر آجودانی در صفحه ی 25 کتاب مشروطه ی ایرانی ، در رد نگاه و نظر منفی فریدون آدمیت ، نسبت به تقی زاده   می نویسد :

« با این همه بی انصافی است که نام مشروطه خواه برجسته ای چون تقی زاده را جزو افراطیون ذکر کرد و نوشت کسانی چون او خدمتی به دموکراسی و آزادی نکرده  اند » .  

و در جای دیگر می گوید  :

« این که امروز بخواهیم با بزرگ کردن اشتباهات سیاسی تقی زاده در دوره ی مشروطه ( کارنامه ی سیاسی او در دوره ی پهلوی مورد بحث ما نیست ) ، او را بانی انحطاط مجلس و مانع اصلی رشد دموکراسی پارلمانی در ایران قلم دهیم و کارنامه ای پر از تزویر وریا برای او دست و پا کنیم ، مشکلی را حل نمی کند ... مشکل تقی زاده ها با بهبهانی ها ، مشکل تاریخی جریان های روشنفکری غیر مذهبی در معنای عرف گرای آن با جریان های روشنفکری مذهبی یا نیمه مذهبی جامعه ی ما بوده است » . (25 )

 پیشتر گفتم که « هنربزرگ» آقای  رئیس دانا ، در این نقد ،  « تحریف » و« تفسیر به رأی » و « مصادره ی به مطلوب »  گزاره های مربوط به بحث های جاری در کتاب مشروطه ی ایرانی  و در نهایت « پرونده سازی »  است . منتقد محترم ، در این جا هم  ـ عالمأ و عامدآ ـ گزاره ای را از دل بحث جدا می کند . آنگاه با « تفسیر به رأی  ِ» آن گزاره می کوشد ، « پرونده ی ِ ! »  دکتر آجودانی و کتاب مشروطه ی ایرانی را سنگین تر کند . در این جا ، چند سطر آغازین متنی را که آقای رئیس دانا ( در جهت اثبات مدعایش )  در گزاره ی خود  حذف کرده است ،  برای داوری خواننده میآورم :

« سید حسن تقی زاده که هم در مجلس اول و هم در بخشی از مجلس دوم ، تلاش بزرگی را برای استقرار قوانین عرفی و محدود کردن مداخلات روحانیون ، رهبری می کرد ، این زمان رهبری پارلمانی حزب دموکرات را در دست داشت . گرچه « مشروطه ی ایرانی » تاب پاره ای از تندروی های او را نداشت ، اما نمی توان از نقش پر اهمیت در ایجاد استقرار جامعه ی قانونی و ومدنی در ایران چشم پوشید یا کارنامه ی مخالفان او را از اشتباه مبرا دانست ... »  (  26)

  مورد دیگر از ادعای های  منتقد محترم :

رئیس دانا : « نویسنده ی کتاب مشروطه ی ایرانی می خواست مشروطه یک سره توسط مصلحان روشنفکر و سراپا دل داده و ناب ، سره به آئین محافظه کاری ، و تا حد ممکن نه لیبرالی فرهنگ و سنت دموکراسی غرب اختراع می شد . سی و هفت سال پیش از مشروطه یوسف خان مستشارالدوله رساله ی معروفی به نام یک کلمه ( منظور همان " قانون " است ) نوشت و در آن رساله بر آن بود که تنها راه نجات ایران در " یک کلمه " یعنی ، قانون خلاصه می شود . مستشارالدوله نیت داشت که اصول دموکراسی اولیه ی اروپایی و اعلامیه ی حقوق بشر و میراث های انقلاب را به نوعی در موازین اسلام یک جا بگنجاند  یعنی تحولی در سنت جاگیر شده ی اجتماع ایران ایجاد کند .انگیزه ی این نویسنده از آگاهی های اجتماعی به ویژه از تجربه های امیر کبیر ناشی می شد ... نویسنده [ آجودانی ] به مستشارالدوله نقد می کند که او می خواسته است به اندیشه ی قانون خواهی و برپایی عدلیه در ایران دست بزند تا اکسیر را بجوید . در حالی که مستشارالدوله یکی از پیشگامان جنبش فکری و نو جویی در ایران خواست هایی را مطرح کرده بود که از درون آن اولین تکانه های اجتماعی بیرون می آمد . و تازه مگر این مستشارالدوله همان را نمی خواست که تقی زاده 50 سال بعد گفت ، شد محبوب نویسنده ! بله تفاوت در در دلبستگی و بیش [ ؟!] اندیشی محافظه کاری انگلیسی است » . پایان نقل قول   

 

ابتدا ـ محض آگاهی خواننده ـ بخشی از بحث آقای آجودانی را  ( که گزاره ی آشفته و مغلوط آقای رئیس دانا  ، در پیوند با آن نوشته شده است ) نقل می کنم . آن گاه به فرمایشات متین ! آقای منتقد می پردازم :

مستشارالدوله « دو سالی پیش از اتمام ِ " یک کلمه "  در نامه ی ... [ دیگری به آخوند زاده ] می نویسد که مشغول " کار بزرگی [ است ] که منافع دولتی و ملتی آن زیادتر از وضع الفبا ست " و اظهار امیدواری می کند که اگر " سعادت یاری کند "  و " اهتمامات "  او و همکارانش مؤثر افتد " بهترین نعمات " نصیب هموطنانش خواهد شد . ظاهرأ منظور مستشارالدوله از این "  کار بزرگ " ، همان مساله تطبیق اصول اعلام شده در اعلامیه ی حقوق بشر با موازین شرع بود .این اصول در قانون اساسی ( کنستی توسیون ) فرانسه هم گنجانیده شده بود. مستشارالدوله می اندیشید  با دامن زدن به اندیشه قانون خواهی و برپایی "  عدلیه "  در ایران ، به اکسیر رهایی دست خواهد یافت ... او با چنین نیتی " یک کلمه " را منتشر کرد . همه ی آن اصول اعلامیه ی حقوق بشر را که در قانون اساسی فرانسه هم درج شده بود ترجمه و با آیات و احادیث  مستند کرده تا بگوید اساس و اصول این قوانین با اسلام تناقض و تخالف ندارد . در همان رساله در باره ی آن اصول برخلاف دانش و اعتقاداتش نوشت : " بعد از تدقیق و تعمق ، همه ی آن ها را به مصداق لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین با قرآن مجید تطبیق نمودم » پایان نقل قول   ( 27 )

 اولأ ـ  کجای بحث مربوط به مستشارالدوله حاکی از آن است که  « [ آجودانی ]  می خواست مشروطه یک سره توسط مصلحان روشنفکر و سراپا دل داده و ناب ، سره به آئین محافظه کاری ، و تا حد ممکن نه لیبرالی فرهنگ و سنت دموکراسی غرب اختراع می شد » ؟ ! آن چه ( به قول آقای منتقد ) «  تقی زاده در 50 سال بعد گفت » چه ربطی به بحث مربوط به «مستشارالدوله » در کتاب مشروطه ی ایرانی دارد ؟!

ثانیأ ـ  مشکل تنها این نیست که آقای منتقد ـ به دلیل میل مفرط به عیب جویی ـ انگیزه ی دکتر آجودانی را ـ  در نقد  "  رساله ی یک کلمه "  ـ  از خواننده مخفی می کند . مشکل آن جا است که آقای رئیس دانا ، در بازگویی موضوعات مطروحه در کتاب « مشروطه ی ایرانی »  به « جعل » و « تحریف » دست می زند  و ـ آگاهانه ـ  خواننده را گمراه می کند .

در اغاز ( با خواندن سطوری از نامه ی  مستشارالدوله ، به میرزا فتحعلی آخوندزاده ) با انگیزه ی مستشارالدوله ، در نوشتن رساله ی « یک کلمه » آشنا می شویم ؛ آنگاه ( در کلیات ) علل  ناکامی ها ، ابهامات و تناقضات نهضت مشروطه خواهی ایران را ـ از نگاه ونظر آجودانی ـ  مرور می کنیم .

  پیشتر گفته باشم که مستشارالدوله ، در آغاز قصد داشت که رساله ی " یک کلمه "  را با  نام " روح الاسلام " منتشر کند  .

مستشار الدوله : « کتاب " روح الاسلام "  ، انشاء الله تا دو ماه [ دیگر] تمام می شود ...خوب نسخه است . یعنی  [ در مورد ] جمیع اسباب ترقی و سیولیزاسیون ، از قرآن مجید و احادیثِ صحیح ، آیات و براهین پیداکردم که دیگر نگویند فلان چیز مخالف آیین اسلام  یا آیین اسلام مانع ترقی و سیویلیزاسیون است ...بعد از تدقیق و تعمق ، همه ی آن ها [ اصول اعلامیه ی حقوق بشر، مندرج در قانون اساسی فرانسه]  را به مصداق لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین ، با قرآن مجید مطابق یافتم  »  .  ( 28 )

آجودانی براین باور است که ،  قاطبه ی « روشنفکران عرفگرا، لامذهب و درس خواندگان فرنگ ، از مدافعان لیبرالیسم غربی چون مستشارالدوله، ملکم خان و میرزا آقاخان کرمانی گرفته ، تا جریان های معروف به سوسیال دموکرات و چپ ایران »، در کارآن بودند که ، با توجیه شرعی اصول مشروطیت، امکان طرح و بررسی و نشرآن ها  و نتیجتاَ  زمینه عمومی برای پذیرش مدنیت غربی فراهم آید . 

 در این میان، میرزا فتحعلی آخوند زاده استثنایی براین قاعده است  ، که « بر سر اصول خود اهل مماشات نبود». او  نه تنها درشیوه ی اخذ قوانین مشروطیت وتطبیق دادن آن ها  با آیات و احادیث، با امثال مستشارالدوله ها مخالفت داشت ، بلکه ـ  با این استدلال که روح آن قوانین و اندیشه های مستتر در آن با اساس شرع مخالف است ـ  شیوه ی عمل آن روشنفکران را مایه ی گمراهی و« تقلیل» آن مفاهیم می دانست .    

 به تعبیر دکتر آجودانی ، اگر در میان جریان روشنفکری عرفگرا ، آخوند زاده از دست زدن به چنین خطای فاحشی اجتناب کرد ، از جناح روحانیون ، شیخ فضل الله  نوری ، شاخص ترین چهره ای بود که در مورد « مشروطه ایرانی» ، دچار توهم  نشد .  لوایح او مستند ترین سند  تناقض بین  «مشروطه ایرانی» و « شرع نبی»  است . «اگر صدای آخوندزاده حتی در جرگه جریان های روشنفکری ایران درست شنیده نشد، اما صدای شیخ فضل الله [ گر چه دیر، ولی] شنیده شد و ... به بد ترین شکل خفه شد» .

 دکتر آجودانی ، یکی از مهمترین دلایل ناکامی روشنفکران و طلایه داران نهضت مشروطیت ایران  (  در حرکت تجدد طلبانه ی شان )  را  تکاپو در تبیین و توجیه مبانی « مشروطیت »، با استناد به ضوابط شرعی و فقهی  می داند؛ چرا که مشروطیت ـ  ماهیتاَ ـ  در « جدایی کامل دین از سیاست  ... و جایگزین شدن قوانین زمینی ... به جای قوانین الهی و فقهی» معنی پیدا می کند . 

اما ، به باور آقای آجودانی ، « فقط  روشنفکران عرفگرا  نبودند که در ایجاد این توهم ، یعنی  جایگزین کردن امری  دیانتی به جای امری ماهیتاَ دنیایی و غیر دینی ، صادقانه عمل نکردند، بلکه برخی  روحانیون مشروطه خواه هم [ البته با تأخیر ] آگاهانه با آنان همسوی شدند .

رئیس دانا : نویسنده [ آجودانی ] هر جا پای تلفیق نو آوری با موازین شرع به میان می آید به خودش می آید که همین امر نقطه ی انحراف در مشروطه بوده و آن را ایرانی کرده است . اما او ریشه این استدلال خود را که تمایل سیاسی ـ ایدئولوژیک او وخصلت راست پارانویی [ !!] است پنهان می کند . او کاملأ غافل است که در تجربه ی همه ی جهان حتا تجربه ی پروتستانیسم [ پروتستانتیسم ] ، به ویژه تجربه های ژاپن ، روسیه ، هند ، و جز آن تحول سخت در آمیزه ی های نوآوری و سنت بروز کرده ( کاری ندارم که حقأ چرا باید حذف همه ی سنت ها به نفع محافظه کاری انگلیس امری مترقی باشد ؟ ) .» پایان نقل قول

 

اولأ ـ  در هیج جای کتاب مشروطه ی ایرانی بحث بر سر « تلفیق نوآوری با موازین شرع »  نیست ، تا آقای آجودانی آن را « نقطه ی انحراف در مشروطه » و عامل « ایرانی » بودن آن بداند . به تکرار بگویم که بحث آقای آجودانی ، بر سر همان « تقلیل » دادن ها و توجیه شرعی اصول مشروطیت است ، که پیشتر در نگاهی کلی به آن پرداختم .

 ثانیأ ـ « خصلت پارانویی » زیبنده ی کسی است که ـ بی هیچ شرمساری  ـ برای دیگران  پرونده سازی می کند . ثالثأ ـ این فرمایش آقای منتقد ـ که  « تجربه های ژاپن ، روسیه ، هند ، و جز آن  تحول سخت در آمیزه ی های نوآوری و سنت بروز کرده » است ، نه تنها کلی گویی است  ، بلکه هیچ ربطی به کتاب مشروطه ی ایرانی ندارد . رابعأ ـ آجودانی ، در کجای کتاب مشروطه ی ایرانی به بحثِ «  سنت و نوآوری » پرداخته است ، تا به « حذف همه سنت » رأی بدهد و آن را « امری مترقی به نفع محافظ کاری انگلیس [!!] بداند ؟

بپردازیم به دنباله ی افاضات عالمانه و نقادانه ی ! آقای منتقد :

 

رئیس دانا : « البته خواست های مستشارالدوله به خواست های عمومی تری تبدیل و راه کارهای عملی آن پیدا می شود . این که بخشی از روحانیت به جنبش مشروطیت می پیوندد و بخشی چون شیخ فضل الله نوری مشروعه خواه می ماند ، مصداق تحول تاریخی در نظام اجتماعی است . ساختار یک نظام به همین شکل متحول می شود . نویسنده خود ثقه الاسلام تبریزی را در میان روحانیون مشروطه خواه می ستاید . آیا ثقه الاسلام ها از اسلام روی بر تافته بودند ؟  » . پایان نقل قول

 

پس از کسب فیض از گزیده گویی عالمانه  و انکشاف تاریخی ! آقای منتقد  در مورد «  تحول تاریخی در نظام اجتماعی »! از ایشان می پرسم :

دکتر آجودانی ، در کجای کتاب «  مشروطه ی ایرانی  » ، روحانیت مشروطه خواه را به رویگردانی از « اسلام » منتسب کرده بود  تا شما روشنفکر ِ سوسیالیست ـ  در دفاع از اسلام  ـ  به ضرورت ِ  اثبات نادرستی آن  از ثقه الاسلام  شاهد بیاورید ؟ 

آقای منتقد گمان نمی کند که اگر  تیتر مقاله اش را « مشروطه ی ایرانی : کتابی کفر آمیز » می گداشت ، آسان تر به مقصود می رسید ؟ 

 به مورد دیگری از نقد  آقای رئیس  دانا بپردازیم :

رئیس دانا : «   در نوشته ی آجودانی ، اساسأ آدمیت که زندگی نامه ی ملکم خان را به رشته ی تحریر دراورده تصویراغراق آمیز به دست داده و باعث گمراهی فراوان و برداشت های معاصران شده است . این که آدمیت ، امساک و پول دوستی ملکم را تنها ایراد اساسی به شخصیت او می داند قبول نیست بلکه انگار درست می گوید که ملکم خان روشنفکری دو رو ، ریاکار ، خودپرست و سطحی بوده است . چرا؟ چون او به تمام و کمال سرسپرده ی آئین انگلیسی برای تحول نشده بود .» پایان نقل قول

 یکی از ویژگی های کتاب مشروطه ی ایرانی ، بازخوانی تاریخ مشروطه ، از طریق نقد  پژوهشگران تاریخ معاصرایران است ؛ به این معنی که  ، محققین  بسیاری ، از جمله  دکتر فریدون آدمیت ، حامد الگار، جلال آل احمد، احسان طبری ، اسماعیل رائین و... مورد نقد انتقادی قرار می گیرند و بد فهمی ها، سهل انگاری ها و خطاهای ـ گاه فاجعه بارشان ـ  در نقد تاریخ معاصر ایران  بازشناخته می شود .  از جمله ی این « سهل انگاری »  های پژوهشی ، تصویر ناتمام ، مخدوش و گمراه کننده ای است که از « ملکم خان ناظم الدوله » ارائه شده است  . آجودانی ، پیش از 80 صفحه از کتاب مشروطه ی ایرانی را به ملکم خان اختصاص می دهد ، تا از این رهگذر ، نه تنها  برخی از خطا های  جدی ِ تاریخی محققینی  مثل آدمیت و حامد الگار و ...  را ( با ارائه ی سند و مدرک ) تصحیح کند ، بلکه چهره ای نزدیک به واقع از ملکم خان به دست دهد .

پیش از آنکه ، شکل تحریف نشده ی عبارت منقول  آقای منتقد  را پیش روی  قرار دهم ، خوانندگان محترم را در جریان بخشی از اهداف آجودانی ، در پرداختن به ملکم خان قرارمی دهم .

 آجودانی ، در خطوط آغازین بحث مربوط به میرزا ملکم خان ( ص 281)  می گوید ، « میرزا ملکم خان ناظم الدوله یکی از سرشناس ترین روشنفکران سیاسی این دوره است که ... در پیشبرد "  فکر قانون خواهی "  در ایران تأثیر به سزایی داشته است » . آن گاه ، با اشاره به کتاب ها و رسالاتی که مخالفان و مدافعان ملکم ، در باره ی شیوه ی تفکر ، زندگی سیاسی و اجتماعی و نقش او، در تحولات دوره مشروطیت  تحریر کرده اند ، می گوید ، « بر اساس دیدگاه های متفاوت و به شیوه ی معمول ِ ما ،  در سیاه  و سفید دیدن قضایا ، گروهی  [ ملکم خان] را خاثن و گروهی خادم ، بعضی او را متفکرو آزادی خواه و وطن پرست و عده ای او را شارلاتان ، دو رو ، مخرب ، ریاکار و بی مایه قلم داده اند  » .

آقای آجودانی ـ  از میان نوشته هایی که به ملکم خان پرداخته اند ـ دو کتا ب ، یکی « فکر آزادی» ، از فریدون آدمیت و  دومی ، « میرزا ملکم خان » از حامد الگار  ( محققق انگلیسی ـ آمریکایی)  را ( که با دو نگاه متخالف ، به ملکم خان می پردازند ) برای بررسی انتخاب می کند . می گوید ،« تصویری که آدمیت ، در [ کتاب ِ ] فکر آزادی از ملکم خان ارائه داده است ، تصویری کم و بیش پذیرفته شده است که بیشتر روشنفکران ایرانی ، بر اساس نوشته ی آدمیت از ملکم شناحته اند و بر پایه و اساس این شناخت ، در باره ی او داوری کرده اند ...این تصویر [ از ملکم خان ] ، تصویر روشنفکری است نوگرا، متفکر ِ آزادی خواه و مدافع مدنیت جدید غربی . روشنفکری که در تلاش خود، جز استقرار مدنیت جدید، دموکراسی و حکومت ملی ، هدفی دیگر نداشته است و جز " امساک و پول دوستی "  ایرادی اساسی  بر شخصیت و اعمال او نمی توان یافت ...  ».  29

آجودانی ، آنگاه به داوری « حامد الگار » ،   در مورد « ملکم خان » می پردازد ، تا نمونه ای از « سیاه دیدن »  را در برابر « سفید دیدن ِ » آدمیت نشان دهد :

آجودانی  : « الگار ، بر خلاف آدمیت  سعی کرده است با نقد کارنامه زندگی اجتماعی ، سیاسی و فکری ملکم نشان دهد که او روشنفکری دو رو ، فرصت طلب ، ریاکار، خود پرست و بسیار سطحی بوده است که به اغراض و منافع شخصی و حقیر خود ، لباس ترقی خواهی و وطن دوستی می پوشاند . نکته ی با اهمیتی که در نقد ِ  الگار مطرح بحث شده است ، این است که ملکم در عین بی اعتقادی ، اما آگاهانه با یکسان جلوه دادن ارزش های اسلامی با دموکراسی غربی ، موجب تشتت و سردرگمی جامعه ی ایران شده است ... » . ( 30 )

همان گونه که می بینیم ، آن چه که ـ در بالا ـ ازقلم  دکتر آجودانی ، در مورد ملکم خان نوشته شد ، بازنویسی  داوری « آدمیت » و « حامد الگار »، در مورد ملکم  است ؛ نه آن گونه که « منتقد» محترم ،  به طعن و کنایه   به دکتر آجودانی نسبت می دهد. اما ، نکته ی مهمتر، به  دو خط آغازین  گزاره آقای  رئیس دانا مربوط می شود ، که ایشان مطابق شیوه ی مرضیه ی خود ، از دل بحثی گسترده بیرون کشید ، تا آن را حجتی بر بی اعتباری کتاب مشروطه ی ایرانی کند !

پیشتر گفتم که یکی از ویژگی های کتاب مشروطه ی ایرانی ، بازخوانی تاریخ مشروطه ، از طریق نقد  پژوهشگران تاریخ معاصرایران است . یکی از مهمترین ِ  پژوهشگران تاریخ معاصر ایران ، فریدون آدمیت است ، که کار سترگ و رشک بر انگیزش در زمینه ی  تاریخ مشروطه ی ایران ،  برای بسیاری از پژوهشگران ، همچون کلام مقدس ، چون و چرا بر نمی دارد !

در کتاب مشروطه ی ایرانی است  که ، شمار قابل توجهی از آراء و نظرات دکترآدمیت ، مورد بازنگری قرار می گیرد و خطاهای تاریخی اش ـ چه به لحاظ خوانش متون  و چه از

  نظر داوری های تاریخ ـ تصحیح می شود . پیش از ادامه این بحث ،  چند  مورد از نگاه و نظر مثبت آجودانی را ، در مورد آدمیت پیش رو قرار می دهم تا دریابیم  که  تلاش پژوهشگرانه ی اجودانی ، به معنای پایین کشیدن آدمیت از جایگاه به حقش ، در نقد تاریخ معیار ایران نیست :

 آجودانی : « آدمیت در کتاب ارزنده ی  [ اندیشه های میرزا فتحعلی آخوند زاده » ] نامه ها و انتقادات و نقد و نظرهای [ آحوند زاده ] را به دقت مورد بررسی قرارداده است » ص 43

آجودانی : « آدمیت در " مجلس اول و بحران آزادی این موضوع را به دقت بررسیده است » . ( 31 )

آجودانی : « آدمیت این اسناد و شواهد را در نوشته های خود به دقت بررسیده است » . ( 32)

آجودانی : « همانگونه که تحقیق ارزنده ی آدمیت نشان می دهد ... » . ( 33)

اما ، آجودانی ـ به رغم این همه ـ مرعوب نام و نشان «  آدمیت »  نمی شود و داوری تاریخی او  را « وحی منزل » ارزیانی نمی کند . این است که ، چونان پژوهشگری جدی و

تیزبین ، خطاهای تاریخی  « آدمیت » را ، از  لا به لای حجم سرگیجه آور نوشته های  او  بیرون می کشد و خواننده  را از این همه وسواس ، دقت و وجدان بالای  پژوهشی به حیرت وا می دارد . در این  جا ، به  یکی از خطاهای « آدمیت » در خوانش متون تاریخی اشاره می کنم و آن گاه به موضوع مورد گفتگو می پردازم .

آجودانی ، در صفحه ی 246 کتاب مشروطه ی ایرانی ، پس از پرداختن به موردی از « بدخوانی متون » تاریخی (  که ازآن به « خارج خوانی» و « ناهمزمان خوانی » تعبیر می کند )  به یکی از اشتباهات آدمیت (  در خوانش متون تاریخی )  می پردازد و  می گوید :

« گرچه ممکن است که اشتباه خواندن یک کلمه یا عبارت و اصطلاحی نیز به نتیجه گیری  های غلط و ناروا منجر شود آما « ناهمزمانی خوانی » مقوله ی دیگری است » . آنگاه ،

در پانوشت کتاب مشروطه ایرانی ، در اشاره به یکی از این « اشتباه خواندن ها » ، می گوید :

« یکی از نمونه های بارز این نوع اشتباه خواندن کلمات ، ترکیبات و مصطلحات ، نمونه ای است که در کتاب فریدون آدمیت ، «  اندیشه ی ترقی و حکومت قانون عصر قاجار»  ، رخ داده است . قصدم از طرح این نمونه ، بی ارج کردن کار آدمیت نیست . ارزش و اعتبار نوشته های پر اهمیت او بر کسی که با تاریخ این دوره سر و کار دارد پوشیده نیست » . ( 34  

آجودانی ، آن گاه بخش نسبتأ بلندی  از صفحات 292 و 293 کتاب « اندیشه ی ترقی و حکومت قانون عصر قاجار» را پیش رو قرار می دهد که ،  آدمیت در آن ، « صف نعال » را ، به صورت « صنف نعال » ،  به معنی  « صنف نعلبندان » خوانده  و بر اساس این اشتباه خوانی ، به  نتیجه ی تاریخی نادرست رسید ه است .

آجودانی ، پس  از بازنویسی  دریافت ِ  تاریخی  ِ نادرست  ِ آدمیت می نویسد :

« اما واقعیت این است که آدمیت عبارت را غلط خوانده است و اشتباه دریافته است . « صنف نعال » یک اشتباه فاحش و آشکار است و چنین چیزی در دستخط شاه نیامده است . صحیح آن « صف نعال » است به معنی کفش کن و پایین ترین قسمت مجلس که قاعدتآ افراد کم اهمیت تر در آن جا می نشستند . صدر مجلس به بزرگان اختصاص داشت . منظور شاه این بود که همه ی اعضای مجلس شورای کبیر ، چه بلند پایگان و چه دون پایگان ، در ابراز عقیده آرادند ... »  ( 35 )

این مقدمه ی بلند را از این رو آورده ام تا ، برخلاف آقای منتقد « حکم بی سند » صادرنکرده باشم .

بپردازم به فرمایش آقای منتقد ، در آخرین گزاره ای که از ایشان نقل شد .

دکتر آدمیت ، تعبیرمعروفی از ملکم خان دارد ، که ( همان گونه که دکتر آجودانی ، به درستی می گوید )  سبب ساز بسیاری از سوء تفاهمات ِ تاریخی  شده است .

 آدمیت می گوید :

« در تاریخ نشر مدنیت غربی در ایران ، ملکم پیشرواصلی و مبتکر واقعی " اخذ تمدن فرنگی بدون تصرف ایرانی " است  . در واقع فلسفه ی عقاید سیاسی او مبتنی بر تسلیم مطلق و بلاشرط در مقابل تمدن اروپا بود » .  ( 36 )

حال ببینیم ، که خطای تاریخ برزگ آدمیت  در کجاست :

آجودانی :  « تصویر اغراق آمیزی که آدمیت از اخذ تمدن غربی در تفکر ملکم ، ارائه داده است ، باعث بسیاری از گمراهی ها در برداشت های معاصران ما شده است . آن آئین تمدن غربی که از دید ملکم می بایست به عینه اخذ می شد و تصرفی در آن نمی شد ، آئین حکمرانی ، قانون و نظم دولت بود   که او از آن به اصل آیین تمدن غرب یاد می کرد . ملکم در مراحل اولیه ی زندگی [ فکری ] اش  و در دوره ای کوتاه ، معتقد بودکه اخذ قانون دیوان یا دولت ، باید بدون هیچ تصرفی انجام گیرد . اما مقصود او از اخذ قانون این حکمرانی ، بدون هیچ تصرفی ، این نبود که تمام مظاهر مدنیت غربی ، فی المثل همه ی شیوه ها و اصول اجتماعی و طرز زندگی مردم آن ها را هم باید اخذ کرد .ملکم در کار خود هدف سیاسی داشت و بر آن بود که همان گونه که بسیاری از مظاهر مادی تمدن غربی ،مثل ماشین ، تلگراف ، عکاسی  و... را به عینه اخذ می کنیم ، باید شیوه ی حکومت و نظم دولت و شیوه ی قانون گذاری را هم به عینه و بدون تصرف اخذ کنیم ...  جالب این است که اصول حکمرانی با قوانین دولتی که او  [ ملکم خان ]  در آن مرحله پیشنهاد می کرد و مورد نظر داشت ، بیشتر مربوط می شد به حکومت قانونی و نوعی دولت منتظم و از مفهوم دولت ملی و مجلس شورای ملی و پارلمان ، فاصله ی جدی داشت ...  اخذ تمدن فرنگی بدون تصرف ایرانی [ به عبارت دیگر ] حکمی که آدمیت از قول ملکم بر سر زبان ها انداخت ، چنان در جامعه ی روشنفکری ایران جا باز کردکه همچنان اساس و ملاک داوری های ما در باره ی تاریخ تجدد در ایران است » . ( 37)

همین داوری نادرست ِ آدمیت ، بعد ها توسط زنده یاد جلال  آل احمد  و از طریق  کتاب غربزدگی او ، در جامعه ی روشنفکری آن سال ها جا می افتد و سوء تفاهمات رقت باری را  موجب می شود .  آل احمد در کتاب غربزدگی می نویسد :

« ... دیگر غربزدگی های صدر اول مشروطیت از زبان ملکم خان و طالبوف و دیگران ... و تا آن جا که صاحب این قلم می بیند ، این حضرات " مونتسکیو " های وطنی هر کدام از یک سوی بام افتادند ... همگی به این بیراهه افتادند که پس اخذ تمدن فرنگی بدون تصرف ایرانی » . ( 38 )

آل احمد ، آنگاه « در حاشیه ی کتابش ، در باره ی همین جمله ، یعنی " اخذ تمدن فرنگی بدون دخالت ایرانی "  چنین می نویسد : « عین جمله ی ملکم است از مجموعه ی آثارش ، چاپ طباطبایی ... و نیز مراجعه کنید به فکر آزادی از فریدون آدمیت » . ( 39 )

« نویسنده ی " غربزدگی " و  " در خدمت و خیانت روشنفکران " آن اندازه بی همت بود که حتی به خود زحمت نداد در باره ی موضوعی که آن همه مورد علاقه اش بود ، یک بار نوشته های ملکم و روزنامه ی قانون را دقیق بخواند ، و این همه بد و بیراه  نثار کسی نکند که معلم راستین و رهبر پیشگام ِ اندیشه های خود ِ او بود و همانگونه عمل کرده بود که آل احمد عمل کرد . با این تفاوت که اگر ملکم در میان روشنفکران عصر قاجار و دوره ی نهضت مشروطیت ، به نوعی آل احمد زمان ِِ خود بود ، لا اقل می دانست که کیست و چه می کند ...  آل احمد نمی دانست که سال ها پیش از بازرگان و طالقانی ... روشنفکرانی که به عقیده ی او " جاده صاف کن های غربزدگی " بودند ( در صفحات روزنامه ی قانون ) از " ریاست مجتهدین " ، تشکیل " مجلس علما " ، فقها و " مجتهدین " ، " یا مجلسی که « به دستیاری ملا ها "  ، " حدود سلطنت و حقوق رعیت " را " موافق شریعت " تعیین کند ، به انحای مختلف و به اشکال گوناگون سخن گفته بودند . دقیق و بی ابهام هم سخن گفته بودند . و راه حل شورایی برای انتخاب مجتهد ِ اعلم و افضل و اعدل هم داده بودند . بهتر از آن چه که آل احمد به عنوان طرح ِ " شورای اجتهاد " شنیده یا خوانده بود »  ( 40 )

گفتم که آقای رئیس دانا ، به جای نقد کتاب « مشروطه ی ایرانی » ، در کار « تحریف » ، « جعل » تخطئه » است . نمونه ی دیگری پیش رو قرار می دهم :

رئیس دانا : « قسمت هایی از [ بخش اول کتاب ] جعلی  و نادرست است . مانند ارتباط دادن زورکی و ذهنی ولایت فقیه به تصوف و رابطه ی مریدی و مرادی ـ که با فراموش کردن تعارض ها و سازش های نیروهای اجتماعی در مسیر تاریخ تکه دوزی  شده است  » .  پایان نقل قول

« ارتباط دادن زورکی » ، معنی اش همان کاری است که محقق محترم می کند . در کجای دنیا رسم است که حاصل سالیان دراز تأملات محققی را، بدون ورود کارشناسانه در بحث ، با یک جمله ی « من حکم می کنم » ، جعلی و نادرست خواند .

آقای منتقد  به خطا گمان برده اند که عبارت غلط اندار « فراموش کردن تعارض ها و سازش های نیروهای اجتماعی در مسیر تاریخ » ـ  که به جای استدلال چاشنی « حکم » شان شده است ـ منِ ِ خواننده را مرعوب می کند .

در این جا می کوشم  فشرده ای  از دریافت ها  و تأملات آقای آجودانی را در رد یابی پیش زمینه های نظریه ی ولایت فقیه در معرض نظر خواننده قراردهم ، تا خود قضاوت کند :

دکتر آجودانی  در روند بحثی کشاف و تفحصی همه سویه و عمیق ـ در متون عرفانی و فقهی ـ  خاستگاه نظریه « ولایت فقیه » را ، تصوف متشرعانه و عابدانه ایرانی  ارزیابی می کند .   نویسنده،  بحث «حکومت»  در اسلام را، با بررسی نگاه متفاوت اهل سنت و شیعه به « رهبری سیاسی و دینی»  می آغازد .  می گوید :  در دوره پیغمبر اسلام و...خلفای راشدین، « رهبری سیاسی از رهبری دینی جدا نبوده است»  . اگر « صلاحیت دینی  پیغمبر» ـ برای حکومت بر مسلمین ـ به « اعتبار وحی و فیض نبوت» بود ، در مورد خلفای راشدین ، این صلاحیت، از حشر و نشر آن ها با پیغمبر اسلام ناشی می شد .

 از دید  شیعیان، بعد از پیغمبر، صلاحیت دینی برای حکومت ، به امامان شیعه «منحصر و محدود»  می شود . زیرا در تلقی شیعه ، « فیض نبوت » تنها در وجود امامان شیعه استمرار می یابد . اما ، در روایت  اهل سنت ،  دایره نبوت ، بعد از پیغمبر بسته می شود و حکومت بر مسلمین ( به استثنای حکومت خلفای راشدین ،که عصر پیغمبر اسلام را درک کرده اند)  دیگر از اعتبار شرعی برخوردار نیست .  به عنوان مثال ، به رغم آن که علمای اهل سنت ، اقتدار سیاسی خلفای اموی و عباسی را می پذیرفتند ، اما آنان را  فاقد صلاحیت دینی می دانستند .  دکتر آجودانی ، با برجسته کردن این واقعیت که « در ایران باستان ... شاه [ به واسطه ی بهره داشتن از ]  فره ایزدی ... مظهر [ هر] دو قدرت سیاسی و دینی بود » ، جمع آمدن رهبری  سیاسی و دینی را، در دوازده امام ،  تلقی ای «ایرانی» می داند، نه «اسلامی»  .  بنیاد استدلال نویسنده ، دراین مورد، بر آرای  سهروردی است . به خصوص آن وجه ازآراء شیخ اشراق  که بین « سنت  تفکرعرفان ایرانی  [و] ... سنت حکمت خسروانی در ایران پیش از اسلام» پیوندی  عمیق و بنیادی می بیند و عرفایی مثل « بایزید ، حلاج ، قصاب آملی و ابوالحسن خرقانی... [ را] ادامه دهندگان  و میراث داران حکمت خسروانی ایران پیش از اسلام » می داند  .  آجودانی می گوید،  سهروردی ، همرأی علمای شیعه بر این باور است که  با رحلت پیامبر اسلام ، « دایره نبوت بسته » نمی شود .  اما   ـ بر خلاف باور شیعیان ـ   « فیض الهی » را نه در  " امامان  "   بلکه در " اولیاء الله "  مستمر می بیند . به عبارت دیگر، سهروردی « ولایت  [  را ] ادامه و باطن نبوت » می داند ؛ با این تفاوت که ، در تفکر عرفانی ، « ولایت [به ]  معنای فنای در حق و برگزیده شدن به دوستی خدا است » و ربطی به حکومت و رهبری سیاسی ندارد .

« وحدتی  که سهروردی بین تصوف و فلسفه ایجاد کرد» ، به رغم دشمنی ریشه دار بین « صوفیه» و « شیعه» ، بعد ها در زبان و بیان « فیلسوفان عارف شیعی مشرب چون سید حیدر آملی»  ، به « وحدت تصوف و تشیع» می انجامد .

 « همسویی نظری و فلسفی ... بین تصوف و تشیع ... در باز بودن دایره نبوت و مفهوم ولایت و امامت» ،  بعدها ـ  در دوره ی قاجار ـ درنگاه و نظر برخی از فقهای شیعه تحولی بنیادی ایجاد کرد و برای اولین بار، در زمان  فتحعلی شاه ،  ملا احمد نراقی « به استناد نوزده حدیث و پاره ای آیات و اخبار ، صریحاَ در غیبت امام [ زمان ] حق حکومت و کشورداری را از آن فقیه عادل دانست».

 دکتر آجودانی ،  به دنبال بحثی فنی، دقیق و مبسوط ، برای آن که مختصر و مفید  نشان دهد که خاستگاه نظریه « ولایت فقیه » ، تصوف متشرعانه و عابدانه ایرانی است ،  می گوید اولاَ ـ مستندات فقهایی چون ملا احمد نراقی ، در توجیه شرعی « ولایت فقیه» ، همان احادیثی  است که  صوفیان و بخصوص صوفیان متشرع ، اعم از شیعه و سنی در مورد « ولایت» پیران و مشایخ خود به آن ها استناد کرده اند .

   ثانیاَ ـ اگر نراقی و مجتهدین هم رأی او  « ولایت فقیه» را با « ولایت جامع » ـ  که همان جا نشینی  پیغمبر است ـ   همسنگ ارزیابی می کنند ، صوفیان خانقاهی هم ، پیشتر برای مشایخ خود همان خصوصیت « ولایت جامع » را منظور کرده اند . با این تفاوت که ولایت مشایخ صوفیه ، بر خلاف « ولایت فقیه» ، به کشور داری و حکومت سیاسی مربوط نمی شود  و ... 

 عجایب « نقد » آقای  رئیس دانا بیش از این ها ست. اما ، برای اجتناب از طولانی تر شدن این نوشته ، تنها  به یکی دیگر از داوری های منتقد مجترم ، در مورد کتاب مشروطه ی ایرانی می پردازم  ، تا ببینیم که وقتی کفگیر ِ « نقد ِ  » عالمانه ی  آقای منتقد به ته دیگ خورد ، چگونه بی  هیچ پرده پوشی ، عقده ی دل می گشاید .

 رئیس دانا  :  « جواد طباطبایی ، هم اندیش دیگر این نویسنده [آجودانی ] و از دیگر مخالفان سرسخت  تحول با اراده ی همگانی می نویسد : " نخستین ویژگی ان کتاب [ مشروطه ی ایرانی ] رویکرد روش شناختی نویسنده است که آن را از این حیث از دیگر نوشته های مربوط به اندیشه مشروطه و تجدد خواهی ایران متمایز می کند  " .

  درست است . این کتاب یکی از گمراه کننده ترین روش  شناسی ها را دارد . روش مصادره به مطلوب از طریق تفسیر عقلگرایانه بورژوا ـ لیبرال ... » .  پایان نقل قول

در این جا ( محض آشنایی بیشتر  خواننده ، با صداقت نقادانه ی آقای رئیس دانا )   قول ِ  آقای جواد طباطبایی  را (  در مورد کتاب مشروطه ایرانی ) نقل  می کنم   و این نوشته را به پایان می برم :

سید جواد طباطبایی : « کتاب دکتر ماشاء الله آجودانی [ مشروطه ایرانی و...] حاصل

پژوهش های بسیار پر اهمیتی است که پس از دهه ها که از انتشار نوشته های فریدون آدمیت در باره ی تاریخ اندیشه ی سیاسی جنبش مشروطه خواهی در ایران می گذرد ، دریچه ی نوی به گستره ی اندیشه ی تجدد خواهی ایرانیان بازکرده و پرتوی نو بر برخی از زوایای ناشناخته ی آن افکنده است . با وجود نوشته های بسیاری که در دهه های گذشته در باره ی اندیشه ی سیاسی جنبش مشروطه خواهی انتشار یافته ، به نظر من گویی خلئی میان پژوهش های پیشگام فریدون آدمیت در باره ی اندیشه ی سیاسی مشروطه و تجدد طلبی ایرانیان و نوشته ی ماشاءالله آجودانی وجود دارد و به جرأت می توان گفت که کتاب اخیر نخستین نوشته ی ارجمندی است که پس از سال ها در باره ی اندیشه ی سیاسی جنبش مشروطه خواهی انتشار می یابد .

 نخستین ویژگی این کتاب رویکرد روش شناختی نویسنده است که آن را از این حیث از دیگر نوشته های مربوط به اندیشه ی مشروطه و تجدد خواهی ایرانیان متمایز می کند ...» . ( 41 )

 

**********************************************************

 

پانویس :

18 ـ همان    ، ص 119

19 ـ همان    ، صص 127 ـ 128

20 ـ  « نامه های تبریز ، از ثقه الاسلام  به مستشارالدوله ( در روزگار مشروطیت ) ، به کوشش ایرج افشار ، نشر فرزان ، چاپ اول ،  ص 17

21 ـ  همان منبع ، ص 31

22 ـ همان منبع ، ص 46

23 ـ  همان منبع ، ص 55

24 ـ همان منبع ، ص 29

25 ـ « « درک شهری از مشروطه ، رسول جعفریان  ، نشر نظر تابستان 1385 ، ص 29» 

26 ـ درک شهری ...، ص  30

27 ـ  مشروطه ی ایرانی ، ص  130

28 ـ همان منبع ، ص 437

 29 ـ  همان منبع ، ص 41

30 ـ همان منبع ، صص  41ـ 42

31 ـ  همان منبع ، 282

32 ـ همان منبع ، 284

33 ـ  همان منبع ، صص 102 ـ 103

34 ـ همان منبع ، ص 115

35 ـ همان منبع ، ص 130

36 ـ همان منبع ، ص 508

37 ـ همان منبع ، ص 509

38 ـ آدمیت ، فریدون :  فکر آزادی ،  صص 99 ، 113

39 ـ  مشروطه ایرانی ، ص 283

40 ـ همان منبع ، صص 357 ـ 358

41 ـ همان منبع ، ص 358

42 ـ همان منبع ، صص  356ـ 358

43 ـ  « ایران نامه ،  سال شانزدهم  ، نقد و بررسی کتاب ، صص 130ـ 131