طرحي براي سنجش جنبش اصلاحات
محمود
زاهدي
درباره ي آنچه به تسامح يا تجاهل جنبش اصلاحات ناميده شده و به بيان دقيق تر
جنبش اصلاح طلبي حکومتي خوانده شده ديدگاه هاي بسيار متنوعي موجود است. در يک سر طيف
طرفداران نظريه توطئه قرار دارند که کل ماجرا را ترفندي از جانب رژيم براي خروج از
بن بست مي پندارند و در سر ديگر شيفتگاني که همه ي آمال خويش را در اين جنبش متحقق
مي بينند. اين نوشته کوششي است براي ارائه
ي طرحي که به کمک آن بتوان اين جنبش را سنجيد. گمان ندارم که در اين معيارها حقيقتي
برتر يا عام نهفته باشد يا چيزي فراتر از اولويت هاي ذهني مرا بازگو کند.
مشکل نظري
هر سنجشي ازين دست دست کم با دو پرسش بنيادي ودشوار روبروست که: 1) نمايندگان اين جنبش کدام اند و
2) اين جنبش را نسبت به چه آرمان يا ايدئالي
مي سنجيم؟ مجموعه اي که بعد از دوم خرداد 1376 قوه ي مجريه را به دست داشته
مجموعه ي همگن و منسجمي نيست و تعريف اصلاح طلبي حقيقي امري ناممکن مانند تعريف
اسلام ناب محمدي است. با اين وجود، صرفاً براي مقاصد اين يادداشت،اصلاح طلبان را
مجموعه ي افرادي مي گيرم که در اين مدت در سطوح مختلف قوه ي مجريه صاحب قدرت و اختيار
بوده اند و بعضاً به تبيين و توضيح مواضع نظري همگنان و همکاران خود نيز پرداخته
اند. اميدوارم پس از طرح پرسش ها خواننده تصديق کند که چنين فرضي ناروا نبوده است.
براي ميزان سنجش قاعدتاً بايد برنامه و پلاتفرم خودشان را ملاک قرار داد. همه به ياد
داريم که بحث هاي اوليه بر سر مباني نظري جامعه ي مدني و الگوي "مدينه النبي"
چه زود رنگ باخت و حزب متشکل از کارگزاران دولتي جديد نيز زماني به تدوين اساسنامه
پراخت که دوران اوجش به سر آمده بود. پس
در غياب چنين برنامه اي بد نيست دولت قبل از "اصلاحات" را ملاک
بگيريم که لابد دولت اصلاحات براي اصلاح
کردن کژي ها و مفاسد آن پا به ميدان گذاشته بود. وگرنه مقايسه ي عملکرد اصلاحات با
پلاتفرمي که منِ نوعي ممکن است در ذهن داشته باشم ابلهانه به نظر مي رسد. اين معيارها
از ميان اموري برگزيده ام که اصلاح طلبان کمابيش ادعاي اعتقاد به آن را داشته اند.
در نتيجه اموري مانند حقوق شهروندي کساني که اعتقادي به قانون اساسي ندارند در اينجا
محلي از اعراب ندارد. براي طرح پرسش ها چند حوزه ي متفاوت در نظر گرفته ام و ترتيب
پرداختن به اين حوزه ها افاده ي سلسله مراتبي نمي کند.
روشن است که اسناد به آمار دولتي براي
پاسخ به اين پرسش ها بيشتر به شوخي مي ماند و منظور من نظر کارشناسان مستقل است که
در هر يک از حوزه هاي مربوطه فعاليت و پژوهش داشته اند.
1. منافع ملي در
عرصه ي جهاني
اگر
بتوان با تسامح بسيار مقوله اي به نام " منافع ملي در عرصه ي جهاني" تعريف
کرد به نحوي که عده زيادي بر سر آن توافق داشته باشند، جنبش اصلاحات چقدر در حفظ اين
منافع موفق بوده است؟ منظورم مثلا صيانت از منابع زير زميني و استفاده ي بهينه از
آن ها،حفظ حقوق کشور در اموري مانند سهم ايران از درياي خزر، عقد قراردادهاي
بازرگاني است.
2. شاخص هاي اقتصادي
شاخص هاي نشانگر وضعيت اقتصادي در اين
دوره با دوران قبل از خودش (با توجه به افزايش قيمت نفت) چگونه بوده است؟ کشاورزي، صنعت و خدمات هر يک
در اين مدت دچار چه دگرگوني هاي اساسي شده است ودر کدام سو؟ آيا دولت اصلاحات در
تدوين برنامه اي شفاف اقتصادي موفق بوده است؟ اگر نه چرا؟
3. جهت گيري اقتصادي
سياست هاي بنيادي در اين مدت جه تغييراتي کرده و اين تغييرات در چه جهتي بوده
است ؟در طي اين مدت کدام طبقات و گروه ها بيشترين بهره ي اقتصادي را برده اند؟
شکاف بالا دستي ها و پايين دستي ها جه تغييري کرده است؟نقش سياست ها ، قوانين و
مقررات در اين تغييرات جه بوده است؟
4. برنامه ريزي براي
امور زير بنايي اقتصادي
اگر مثلا تک محصولي بودن کشور، بي ساماني نظام مالياتي کشور، غلبه ي نظام
واسطه گري بر توليد، بيکاري و وجود نداشتن زيرساخت هاي لازم براي توليد را از جمله
مشکلات نظام اقتصادي کشور بدانيم جه قدمهايي براي برنامه ريزي جهت حل اين مشکلات
برداشته شده و کارايي اين قدم ها با دوران قبل از خودش چگونه مقايسه
مي شود؟
5. امور اجتماعي
سمت و سوي برنامه ريزي هاي جنبش اصلاحات براي امور اجتماعي (به شرط وجود چنين
برنامه هايي) چه بوده است و جه تغييراتي نسبت به گذشته داشته است؟ شاخص نابساماني
هاي اجتماعي در اين مدت جه تغييري يافته است؟ چه سياست هاي نويي براي مقابله با
اموري چون بيسوادي، اعتياد و فحشاء اتخاذ شده است؟ کارايي اين سياست ها در مقايسه
با گذشته چگونه بوده است؟ نظام آموزشي کشور در اين مدت چه تغيير کلاني کرده و اين
تغييرات جه هدف هايي را دنبال مي کرده است؟ نظام بهداشتي و درماني کشور شاهد چه تغييرات بنياديني بوده و در چه جهت؟ سياستگذاري
ورزشي در اين مدت چه سمت و سوي تازه اي
داشته و چه نتايجي به بار آورده است؟استانداردهاي ايمني و آموزشي در محيط هاي کار
چگونه متحول شده است؟ نحوه ي واکنش در برابر بلاياي طبيعي با گذشته چه فرق هايي
کرده است؟چه گام هاي نو و متفاوتي براي سامان دادن به مسائل جوانان، زنان،
سالمندان، معلولان و ... برداشته شد؟ فساد مالي و رشوه در دستگاه هاي دولتي چه تغييري
کرد و چه طرح و برنامه ي نوي براي آن عرضه شد؟
6. مشارکت سياسي
به جه ميزان نيروها ي سياسي و افراد غير خودي که قبلاً راهي به درون قدرت
نداشتند (مثلا اهل تسنن) مجال حضور در عرصه ي امور اجرايي پيدا کردند؟ اصل
"شايسته سالاري" در مقايسه با دوره هاي قبل چقدر اجرا شد؟ چقدر براي ايجاد
و گسترش نهادهاي مدني اي که زائده ي دولت نباشد و برعکس نقش پرسشگري داشته باشند
تسهيلات ايجاد شد؟ چقدر نهادهاي مدني مستقل در تصميم گيري ها دخالت داده شدند؟
چقدر براي مشارکت مردم در سطوح مختلف برنامه ريزي و سياستگذاري شد؟ همه ي اين امور
چه فرقي با گذشته داشت؟ عملکرد فرقه اي و باندي در دستگاه هاي اجرايي چه تغييري يافت
و به کمک چه راهکارهايي؟ تا چه ميزان نقش پدرخوانذگي سياسي کاهش يافته است؟ تا چه
ميزان احزاب وابسته به اصلاح طلبان در ايجاد ساختاري حزبي بر اساس معيارهاي قابل
قبول جهاني موفق بوده اند؟ شعار " ايران براي همه ايرانيان"چقدر چدي بوذ
يا به عرصه ي عمل رسيد.
7. پاسخگويي و شفافيت
نظام اطلاع رساني به مردم در مورد امور حساس و حياتي و فرايند تصميم گيري ها
چه تغييري يافت؟ مديران دستگاه هاي اجرايي چقدر در برابر مردم پاسخگوتر شدند؟ چه
مکانيزم هاي تازه اي براي پاسخگويي مديران استقرار يافت؟ پذيرفتن علني اشتباه مديران،
برکناري و مجازات خاطيان،استقبال از آشکارسازي و برملا کردن موارد خلاف قانون در
دولت اصلاحات با گذشته چه فرق هايي داشت؟
8. رعايت قانون
ميزان پايبندي کارگزاران نظام اصلاحات به قانون در مقايسه با اسلافشان چگونه
بود؟ فساد اداري و رانت خواري در اين مدت چه تغييري کرد و چه مکانيزم هايي براي اين
تغيير انديشيده شد؟ در دستگاه هايي که مردم با آن ها به طور روزمره سزوکاردارند، چون شهرداري (قبل از شورا ها)، مخابرات،
بانک ها، وزارت نيرو، حراست وزارتخانه ها، دارايي، اموزش و پرورش، حقوق شهروندان
تا چه اندازه متفاوت با گذشته رعايت شد و اين تفاوت چه علتي داشت؟
9. امور فرهنگي و
علمي
سامانه ي علمي و فرهنگي کشور در اين دوران چگونه ودر کدام جهت تغيير کرد؟ براي
تقويت، ترميم ، و تحول زيرساخت هاي علمي و فرهنگي چه سياستگذاري هايي صورت گرفت؟ اين
تغييرات خود را در چه شاخص هاي نشان مي دهد؟
