آن سه شنبه ي شوم
خاطره اي از يازده سپتامبر
مهستي شاهرخي
آن
روز، از زماني که با صداي زنگ، ساعت چشم از خواب گشودم لرزه اي به جانم افتاد.
بايد سريع حاضر ميشدم و چشم به راه تعميرکارِ شوفاژ ميماندم، گفته بودند براي
تعميرِ دستگاه در طول روزِ ۱۱ سپتامبر سر ميزنند ولي ساعتش را مشخص نکرده بودند.
سرتاسر روز در خانه ماندن و انتظار! دلهره اي غريب داشتم. دلهره ميراثي! دلشوره
مزمن! يا به قولِ خاله ام: «دِلَه هولَه» دو سه روز بود که زير پلکم ميپريد و
دستانم بي جان بود. گمان بردم که از سر خستگي است و بهتر است حداقل امروز را خانه
بمانم و استراحت کنم. در خانه ماندن و انتظار صداي زنگِ در؟
هميشه
حسِ وقوعِ حادثه اي شوم مضطربم ميکرد. پيش ترها به يادم مي آمد که هر بار پيش از
هر حادثه شومي در خانواده، گرفتارِ اين دلشوره بي مورد ميشدم و از پيش آمدي ناشناس
ميترسيدم و بي دليل کلافه بودم. حس ششم نبود؟
روز
پيش از سکته دايي جان، زير چشمم ميپريد و دستانم توانِ نگه داشتنِ هيچ وزنه اي را
نداشت. هر چه به دست ميگرفتم از لابه لاي انگشتانم مي سْريد و فرو مي افتاد. آن شب
حتا نتوانستم شام بخورم، دستانم بي جان شده بود و توانش را نداشت که قاشق و يا
چنگال را در ميانِ خود نگه دارد. از خجالتِ اين که مبادا از دستم چيزي به روي
روميزي سپيد کتاني بيافتد آن شب با ديگران شام نخوردم. آخرِ شب هم خواب به سراغم
نيامد. خواب نمي آمد و نمي آمد تا اين که خستگي آمد و مرا با خودش برد و به
ناکجاآباد رفتم و در آنجا ناگهان تصويري جلوي نظرم آمد. تصويري مانند يک عکس سياه
و سفيد. براي يک لحظه دايي ام را ديدم که روي تختِ سپيدي بيهوش است و کنارش
سپيدپوشان و ملافه هاي سپيد!
تعميرکارِ
شوفاژ پيدايش نبود. راستي آميزاد در زندگيش چند بار توانِ سکته زدن را دارد؟ روزِ
سکته دايي جان را به ياد مي آوردم و با دستانِ آشفته و لرزان قهوه درست مي کردم.
تا او را به روي تختِ بيمارستان ديدم از خواب پريدم، ساعت شش صبح بود. سومين سکته
اش بود. هنگامي هم که براي ملاقاتش به بيمارستان رفتيم تخت هماني بود که در
ناکجاآباد ديده بودم و اتاق همان جا و تصويري در ميانِ خواب هايم. از آن پس، اين
حسِ وقوع حادثه، حسِ پيش از زلزله در من ماند.
با
عجله کاغذهاي پراکنده را از گوشه و کنارِ خانه برميداشتم تا مبادا تعميرکار شوفاژ
با ديدن آن همه کاغذِ آواره، به آشفتگي ذهني ام پي ببرد و در دل آرزو ميکردم که
اين بار همه چيز به خير بگذرد و دلشوره ام بي مورد باشد. راستي چطوري است که
جانوران وقوع زلزله و لرزش هاي زمين را احساس ميکنند و ناگهان از منطقه در حال
لرزش ميگريزند؟
روز
زلزله در تهران يادم افتاد. بعد از ظهر تابستان بود و خانه ساکت بود. روي تختم
دراز کشيده بودم و داشتم چيزي ميخواندم که
جيرجيري از سمتِ سقف، نگاهم را به سوي خود کشانيد. سوسک يا جيرجيرک نبود! لوستر
اتاق بود که مانند الاکلنگي کج و مج ميشد و با جير جيرش مرا صدا ميکرد و من توي
تختم مانند نوزادي در ميان گهواره، تاب ميخوردم. راستي آنروز چرا من مانند جانوران
از پيش باخبر نشده بودم تا از زلزله بگريزم؟
صداي
زنگ در مرا از گذشته و زمين لرزه بيرون آورد و در را گشودم. تعميرکار شوفاژ راهش
را ميشناخت و کارش را ميشناخت، سريع دستگاه آبگرمکن را کنترل کرد و پيچي را عوض
کرد و گفت: «درست شد» و خداحافظي کرد و رفت اما با درست شدن شوفاژ و آبگرمکن«دله
هوله» از بين نرفت و آرامش خاطر هم بازنگشت.
شهريور
ماه، برايم آخرين ماه بود. در سفر بوديم. آخرين سفر! سفر خداحافظي! دو سه روزي بود
که دلهره ميراثي باز به من هجوم آورده بود و آرام از من گرفته بود. خاله ام ميگفت:
نبات ـ داغ يا عرق نعنا در رفع«دله هوله» بي تاثير نيست، نسخه ي خاله ام عرق نعنا
و نبات داغ چيزي بود که آن را براي همه ي دردها توصيه مي کرد. اما ليوان نبات ـ
داغ خاله جان و عرق نعنايش به من اثري نداشت.
تنگ
غروب بود که شوهر خاله ام با چهره اي که هراس و ناباوري را با هم داشت راديو به
دست به اتاق نشيمن آمد و صداي راديو را بلند کرد و از صداي راديو ايران به صداي
آمريکا و بي بي سي لندن و... رسيديم و باز باور نميکرديم. صداي تمام راديوها را
گوش داده بوديم و کلمه «جنگ» را هم ميشناختيم ولي نميخواستيم باورش کنيم. باورمان
نشد تا زماني که تنگ غروب روز بعد، به تهران رسيديم و شهر وحشي را مانند گورستاني
تاريک يافتيم.
با
ياد تاريکي و ترس و سر و صداي ضد هوايي شب هاي جنگ و آن پرده هاي کلفت و سياه و
کاغذهاي سياه چسبانده بر روي شيشه ها، به کنار ميزم برگشتم و به جمع آوري کاغذهاي
پراکنده ادامه دادم. آن روزها به هيچ وجه کلمه «جنگ» را نميخواستيم باور کنيم.
سالها طول کشيد و هر لحظه گمان ميبرديم به زودي به پايان خواهد رسيد تا اين که
جنازه پاک فريد جوان را روي دستمان گذاشتند و خاله ام زير اين بار گران درهم شکست.
جواني نيک و منزهِ فريد هنوز بر ما سنگيني ميکند و با شنيدنِ آن کلمه نحس، زخمي
دردناک در ميان فکرهايمان سر باز ميکند.
با
خود گفتم شايد دلهره ي امروزم از نزديک شدن پاييز باشد. فصل خزان و برگ ريزان.
سالگرد تولدم و هراس از اين که باز هم يک سال گذشت و وقت کم بود و خيلي کمتر از
آنچه خواسته اي کار کرده اي و اين براي امسال اصلا کافي نيست و زمان که مثل برق و
باد ميگذرد ولي دلشوره رهايم نميکرد.
سر
ظهر اضطراب دستانم را فرا گرفت و لرزشي خفيف در انگشتانم، که باعث شد تْنگِ آب را
بر روي ميز واژگون کنم. باز گمان بردم از بي خبري است پس بايد حتما پيام هايي
بفرستم و تلفن هايي بزنم و پرس و جو و حال و احوال با اين و خوش و بش با آن و حيف که وقتش را ندارم و آخر و
عاقبت مان چه ميشود با اين همه کار و فرصت کم و عمر کوتاه؟ چند تلفن زدم و به چند
نوار پيامگير ابراز محبت و ارادت کردم و بعد از ساده لوحي خود کلافه شدم و تلفن را
رها کردم و با خود گفتم اصلا اين دلشوره از همان تلفن يکشنبه شب است.
يکشنبه
شب دوستي از راه دور تلفن زده بود و از بن بست زندگيش و از خودکشي حرف زده بود. هر
از گاهي اين کار را مي کرد و از آن ور دنيا توي دلم را خالي مي کرد و هول و هراسي
به جانم مي انداخت و باز بعد از چند روز زنگ مي زد و شنگول و منگول و حبه ي انگور،
انگار نه انگار. يکشنبه شب در آن سوي سيم تلفن و در آن سوي دنيا تلخ گريسته بود و
من در آن نيمه شب يک بار ديگر به کوچکي و ناتواني خود پي برده بودم چرا که مانند
خلبان شازده کوچولو نميدانستم که براي آرام کردنش چه بايد بکنم؟ با خود
ميگفتم«خسته است، بايد سفر کند، بايد استراحت کند، نبايد گريه کند و زندگي ادامه
دارد»
زندگي
ادامه داشت و سريع ميگذشت. زود آماده شدم و از خانه بيرون آمدم و رفتم به دنبال
کارهاي عقب افتاده ي اداري. از اداره که بيرون آمدم با خود ميگفتم بايد امروز تعطيلي
نگيري و از خير استراحت بگذري و وقتي به خانه رسيدي باز هم کار کني. در راه بازگشت
ياد بمب گذاري هاي که در پاريس در سالهاي اول اقامتم رخ داد افتاده بودم. از جنگ
گريخته بودم و حالا در پاريس جلوي خانه ام و مقابل مدرسه ي بچه ها برايمان بمب کار
مي گذاشتند. در راه بازگشت به خانه، ياد سپتامبر سرخ افتاده بودم. سپتامبر سرخ،
بمب گذاري در برابر فروشگاه "تاتي" مونپارناس در ساعت تعطيل مدارس و در
ماه سپتامبر ۱۹۸۶ بود. در اولين سالهاي اقامتم بود که سپتامبر رنگ خون گرفت. ولي پيش
از آن، انفجار بمب در برابر مدرسه ي بچه ها، چنان هولي به جانم انداخت که تا چند
روز توي دلم مي لرزيد. هر وقت اعتراضم را نسبت به بمب گذاري و کشتن کودکان بيان
کردم و از اين حادثه حرف زدم دوستان ايراني
گفتند: "به جهنم! اين همه بچه ي فلسطيني مرد، چي شد؟ نوبتي هم باشه نوبت ايناست!"دوستم
کلر برايم معجوني آورده بود که بوي عرق نعنا و سوسن عنبر خاله ام را مي داد و بوي
نعناهاي ابيانه و قمصر کاشان را. کلر مي گفت چند قطره از عرق مليس، ترا از شوک بيرون
مي آورد. معجون گياهي است و خواهران و راهبه هاي دير آن را درست کرده اند. عرق مليس
دل دردم را خوب کرد ولي هيچوقت نتوانست "دله هوله" ام را خوب کند.
بمب
گذاري خيابان لافايت، آخر پاييز و در ماه دسامبر
۱۹۸۵ بود، بعدازظهر، موقع تعطيل مدارس، رفته بودم آن سر شهر عقب بچه ها.
دنبال: الي و الي. "الئونور" را "الي" صدا مي زدم و هيچ خوشش
نمي آمد و دوستش "اوليويا" را هم گاهي "اولي" يا "اوليو"
که او هم هيچ خوشش نمي آمد و من هم مرتب سر به سرشان مي گذاشتم و حرصشان مي دادم.
آن روز هم. از راه مدرسه رفتيم خانه ي اوليويا که تا نزديک شام آنجا بمانيم تا
مادرش که آن روز امتحان داشت از راه برسد؛ که ناگهان زودتر از هميشه سر و کله ي
پدر بچه در خانه ي اوليويا پيدايش شد. من از بمب گذاري خيابان لافايت بي خبر بودم.
در آن زمان، خانه ام در خيابان لافايت بود.
با آشفتگي پرسيد: "مهستي خونه نرفتي؟" و من با بي خيالي جواب
دادم: "بعدازظهر کتابخونه ي دانشگاه بودم" و هيچ منظورش را نفهميدم وقتي
که گفت: "چه خوب!" شب، پيش از برگشت به خانه بود که از بمب گذاري در خيابان لافايت و انفجار آن باخبر
شدم. از سوپرمارکت محله خريد کردم و ساعت سه، وقتي با ساک هاي غذا از سوپر خارج
ميشدم به ياد روزهاي جنگ و صفِ آذوقه و جيره بندي افتادم. چه احساس بدي داشتم!
احساس زبوني و فرسودگي و يأس و دستان نحيفم به زور ساک ها را با خود ميکشيد. اين هيچ
علامت خوبي نبود. باز نازک دل شده بودم باز بدون آن که بدانم چرا، بيچاره شده
بودم. سالهاست نه روزي دارم و نه نوروزي.
نوروز ۱۳۸۳ در تهران بودم. براي نوروز نرفته بودم م عيدي هم نداشتم. يکي از نزديکانم
سخت بيمار بود و بستري در بيمارستان. همان زمان در آن سوي مرز ايران، آمريکايي ها
و نيروهاي نظامي غرب داشتند عراق را تصرف مي کردند. پايم که به تهران رسيد درست هم
زمان با نوروز، بمب باران بغداد و عراق
آغاز شد. سرتاسر شب عيد ايرانيان از ماهواره و از يورونيوز بمب باران بغداد را
توسط آمريکايي ها، مانند يک فيلم سينمايي تماشا مي کردم. به آتش بازي ۱۴ ژوييه در
پاريس مي مانست. ولي آن آتشها بر فراز بغداد بمب هاي واقعي بود که بر سر عراقيان
فرود مي آمد. آن روزها هر کجا رفتم و هر که را ديدم از مسلمان گرفته تا ارمني همه يک
حرف را زدند: "خوبشون شد. ديدي چقدر از جوانان ما رو کشتند؟ حالا بخورن ديگه!
حالا بذار چششون دربياد." يعني خبر نداشتند که چشم عراقي ها سالهاست که
درآمده است؟ چطوري مي شد جلوي اين خون خواهي را گرفت؟ در همان نوروز ايرانيان در
سال ۱۳۸۳ و در آن سفر بود که فهميدم براي چه اين کشور را ترک کرده ام و براي چه مي
خواهم از اين هموطنان مرگ خواه دور بمانم. نمي شود از انسان و انسانيت حرف زد و
مرگ را براي همسايه و دشمن خواست. نه! نمي شود.
تا
شب کلافه بودم و بي اختيار اين حادثه هاي مرگبار را به خاطر مي آوردم، تا اين که
تلويزيون را روشن کردم و عجيب اين بود که هر کانالي را ميگرفتم همه يک تصوير را
تکرار ميکردند. راستي آنشب چندبار تصوير هواپيمايي که به آسمانخراشي اصابت ميکرد و
منفجر ميشد و باز يک هواپيماي ديگر که به سوي آنها مي آمد و باز، با سر فرو ميرفت
به داخل آسمان خراش و بعد منفجر ميشد را نشان دادند؟ چرا چيزي نفهميدم؟ چرا نام
هايي مانند «وال استريت» و «پنتاگون» را ميشنيدم و باز هيچ نفهميدم؟ باز کانال عوض
کردم و باز سر در نياوردم توي اخبار همه گريه ميکردند ولي اين صحنه ها که مال فيلم
هاي تخيلي حادثه اي است پس چرا اين آدم ها دارند توي اخبار گريه ميکنند؟
ساعتها
طول کشيد تا عظمت فاجعه را درک کنم و ساعتها طول کشيد تا باور کنم که در آن سه
شنبه ي شوم بيش از چند هزار نفر کشته شده اند.
امروز
که اينها را مينويسم نزديک به از سه سال از آن سه شنبه ي شوم گذشته است و من هنوز
هم نميخواهم آن کلمه شوم را بشنوم و هنوز هم نميخواهم جنگ را باور کنم و هيچ
نميخواهم به انفجار ناگهاني هواپيماها و فرو ريختن آسمان خراش ها و جزغاله شدن
مردم در مترويي شلوغ خو بگيرم ولي با شنيدن خبر سقوط هر هواپيمايي و با تصادف هر
قطاري و با شنيدن خبر هر انفجاري بي اختيار به ياد آن کلمه شوم ميافتم و باز هم
زير پلک هايم ميپرد و امروز باز شنيدن کوچکترين صدايي، دستانم ميلرزد و با اين همه
نميخواهم باور کنم که «جنگ» نيز مانند سايه «مرگ» در يک قدمي ام ايستاده است
امروز
تصوير سربازان آمريکايي که جلوي دوربين تلويزيون پاکت هاي چيپس و پفک و آدامس و آب
نبات را به سوي کودکان افغاني مي گرفتند با تصوير رئيس جمهور آمريکا در برابر
وبرانه ي برج هاي دوقلوي نيوييورک، در حالي که دست بر شانه ي مأمور آتش نشاني مي
گذارد از جلوي چشمم کنار نمي رود. همه ي اينها را پيش از اين، در فيلم ها تبليغاتي
ديده بودم و حالا همان سناريوهاي بنجل پرفروش، داستاني شده است براي واقعيت زندگي
مان. ترس: ترس از هواپيما. ترس: ترس از قطار. ترس: ترس از کشتي. ترس: ترس از خانه
ماندن. ترس: ترس از خانه خارج شدن. ترس: ترس از سوار مترو شدن. همه ي ترس هاي
کودکانه مان بيدار شده است. بشر جانور غريبي است. بشر از ترس هاي ديگران قدرت مي گيرد
و از ترس هاي ما هيولا مي شود. بشر مي کشد. بشر بي وقفه مي کشد. بشر بدترين
جانوران است. هيچ حيواني بمب نساخت. هيچ جانوري بمب اتمي نساخت. بمب هاي هيروشيما
و ناکازاکي را حيوانات نساختند. آن بمب هاي مرگبار را حيوانات پرتاب نکردند. بشر؟
از کدام بشر حرف مي زنيم؟ بشر جنايتکار؟ بشر ديوانه ي قدرت؟ کشتار افغانستان را يادم
هست؟ و حسرت مردم با فرهنگ و متمدن را نه براي کودکان و روستاييان افغاني، بلکه
براي مجسمه ي بوداي چند هزار ساله. بشر متمدن با فرهنگ، که به آدم کشي اعتراض نمي
کند ولي براي حفظ فرهنگش از تخريب بوداي چند هزار ساله حرف مي زند! فرهنگ اين بشر
متمدن در کجاست؟ فرهنگ ما در کجا خانه دارد؟ ديگر عقلم به جايي قد نمي دهد.
دوستم
برنادت برايم معجوني آورده است. قطره ي دکتر باخ. مي گويد داروي هميوپتي است و آن
طور که مي گويد براي رفع :دله هوله" خوب است. پس از هر حادثه، آرامت مي کند،
فقط چهار قطره از اين عصاره ي گل را بريز زير زبانت. بوي عصاره گل از بوي عرق نعنا
و سوسن عنبر خاله ام تندتر است. آيا فقط چهار قطره براي اضطراب من کفايت مي کند؟
ناراحت خواهد شد اگر به او بگويم که هيچ معجوني حتا قطره ي دکتر باخ، دلشوره ي مرا
شفا نخواهد داد. من هرگز از اين اضطراب جنگ، شفا نخواهم يافت و بشر همچنان به کشتن
ديگري ادامه خواهد داد. سرم را بالا مي گيرم و دهانم را باز مي کنم و يک، دو، سه،
چهار قطره از معجون دکتر باخ را زير زبانم ميچکانم و دهانم را مي بندم. چشمانم را
بر هم مي گذارم و در سکوت بيحرکت منتظر مي
مانم.
09/09/2005
http://www.shahrvand.com/FA/Default.asp?IS=767&Content=NW&CD=ST&NID=32#BN767
