شهريور، ماه درس​آموزی از تجربه​ها

 

 

دکتر محمد ملکی

 

 

بسم​الحق

با نام آزادی، آگاهی و عدالت

با ياد شهيد مهدی رضائی، جلال آل​احمد،

صمد بهرنگی و محمد نخشب که ارواح پاک آنان

در اين ماه از قفس تن رها شدند و به پرواز درآمدند.

 

شهريور، ماه درس​آموزی از تجربه​ها

«دکتر محمد ملکی»

 

هموطنان، جوانان، دانشجويان؛

اقبال شما از دو نامه «خرداد ماه عبرتها و حسرتها» و «مرداد، ماه حوادث ماندگار» مرا بر آن داشت تا از حوادث مهم شهريور ماه هم برداشت خود را بنويسم، با اين اميد که نوری باشد بر تاريکخانه تاريخ وطنمان و وسيله​ای برای تحقيق و تفحص حوادثی که در دهه​های اخير در کشور ما اتفاق افتاده و درسی برای مردم و عبرتی برای حاکمان.

 

شهريور ۱۳۲۰؛ اشغال ايران و عزل رضاخان

آن روز وقتی مردم اطلاع پيدا کردند که روس و انگليس از شمال و جنوب به ايران حمله کرده​اند و کشورشان تحت اشغال متفقين قرار گرفته و شاه هم از سلطنت عزل و به خارج تبعيد شده عکس​العمل درخوری نشان ندادند و اهميت اشغال کشورشان از سوی بيگانگان در مقابل خلع رضاخان بی​رنگ شد. هر گروه و دسته​ای واقعه را از ديدگاه خود تجزيه و تحليل می​کرد. توده مردم از اينکه با سقوط نظام استبدادی می​توانستند بدون واهمه مجالس عزادارای و سينه​زنی برپا کنند و زنها چادر و پيچه بر سر نمايند راضی بودند و روشنفکران به​خاطر اينکه از شر استبداد رضاخانی خلاص شده​اند خوشحال، کمتر کسی برای اشغال مملکت و دخالت بيگانگان اشکی ريخت تا آنجا که وقتی فروغی نخست​وزير، هجوم بيگانگان به کشور را در مجلس شورای ملی گزارش کرد يکی از نمايندگان مجلس در کمال خونسردی گفت: «الخير فی ماوقع». راستی چرا واقعه دردناک اشغال ايران آنچنان با خونسردی مردم مواجه شد؟

رضاخان بيست سال با قدرت مطلقه حکومت کرد. کارهای سازندگی از جمله ساختن راه​ها و ساختمانهای بسيار در آن دوران انجام شد. دانشگاه تهران و مدارس مدرن به​وجود آمد. گامهايی به​سوی تجدد برداشته شد. اما همه اين کارها به​وسيله يک نظام استبدادی و با ولايت مردی که همه قدرت را قبضه کرده بود صورت گرفت و از آنجا که مردم در حکومت نقشی نداشتند و همه امور به فرمان همايونی انجام می​شد سقوط رضاخان موجب خوشحالی اکثر مردم شد درحالی​که کشور به اشغال بيگانگان درآمده بود. ای​کاش سرنوشت رضاخان و فرزندش برای حاکمان امروز درسی می​شد و عبرتی. يادمان نرود وقتی عوامل و پاسداران سلطنت پهلوی چادر را به زور از سر زنها برداشتند سقوط «نظام شاهی» موجب شد که خانمها در عکس​العمل به بی​حجابی اجباری زير چادر و پيچه رفتند و اين هم طبيعی بود. اگر نظام ولايی از اين امر عبرت می​گرفت هرگز شعار «يا روسری يا توسری» سر نمی​داد تا امروز جامعه را به جايی بکشاند که همه دلسوختگان به ايران را نگران روزی ساخته که فشارها از روی زنان و دختران ايرانی برداشته شود. آن روز عکس​العمل آنها که به زور چادر و روسری به آنها تحميل شده چه خواهد بود خدا می​داند! نکته مهمی که تذکر آن لازم است اينکه اگر استبداد رضاخانی موجب شد تا مردم نسبت به اشغال کشور از سوی بيگانگان بی​تفاوت بمانند امروز استبداد دينی و بلايی که «نظام ولايی» بر سر مردم به​ويژه جوانان آورده آنها را چنان دچار بی​تفاوتی نسبت به استقلال وطن کرده که تعداد قابل ملاحظه​ای از آنها به انتظار حمله از خارج نشسته​اند و آرزو می​کنند آمريکا و ديگر بيگانگان آنها را از ظلم و جور نظام ولايی نجات دهند غافل که بيگانگان تنها به منافع خود می​انديشند و سربازانشان در کوله​پشتی​های خود آزادی و عدالت حمل نمی​کنند. ضمنا از ياد نبريم ارتش شاه​ساخته را که با آن نظم و عظمت نتوانست نه چند روز که چند ساعت در برابر بيگانگان مقاومت کند و از فرمانده کل قوايش دفاع نمايد و به​خاطر بياوريم ارتش محمدرضا را که ژاندارم خاورميانه نام گرفته بود. اين ارتش در کنار گارد سلطنتی و ديگر نيروهای نظامی و انتظامی و امنيتی با يک تصميم سران کشورهای بيگانه در گوادلپ چگونه تسليم شدند و عاجزانه اعلام بی​طرفی کردند و فرمانده کل قوا را تنها گذاشتند! آيا اين وقايع می​تواند درسی باشد و عبرتی برای آنها که می​پندارند با به خدمت گرفتن سپاه و ارتش و بسيج و اطلاعات قادر خواهند بود قيام مردمی را که روزی اتفاق خواهد افتاد سرکوب کنند.

 

۱۵ شهريور ۴۴ تأسيس سازمان مجاهدين خلق ايران؛

تعدادی از دانشجويانی که به​طور فعال در مبارزات سياسی شرکت داشتند و با تأسيس نهضت آزادی در سال ۱۳۴۰ به آن گروه پيوسته بودند پس از دستگيری فعالين سياسی که در اوايل بهمن ماه سال ۴۱ اتفاق افتاد در زندان محيط مناسبی يافتند تا به جمع​بندی مبارزات گذشته ملت ايران و علل ناکامی​های آن بپردازند. آنها پس از سرکوب ۱۵ خرداد سال ۴۲ به اين نتيجه رسيدند که بايد شکل مبارزه با نظام شاهی و استبداد سلطنتی را تغيير داد و در جمع​بندی مبارزات گذشته از جمله به نتايج زير رسيدند:

۱. علت اصلی شکست مبارزان گذشته نه در عدم آمادگی توده​های مردم که در اثر نبود شرايط ذهنی مناسب (فقدان رهبری ذيصلاح) می​باشد.

۲. مبارزات گذشته به​طور عمده فاقد سازماندهی و تشکيلات انقلابی متناسب بوده است.

۳. مبارزين گذشته (به​طور عمده در سطح رهبری) حرفه​ای نبودند (يعنی مبارزه را به​عنوان کار اصلی و حرفه​ای خود انتخاب نکرده بودند).

۴. با مبارزه به​مثابه يک فن که طبيعتا دانش مناسب خود را می​طلبد برخورد نشده و در نتيجه مبارزات فاقد يک استراتژی و خط​مشی مشخص بوده است.

 

۵. مبارزات گذشته مکتبی و ايدئولوژيک نبوده است.

براساس اين جمع​بندی بنيانگذاران (محمد حنيف​نژاد، سعيد محسن و اصغر بديع​زادگان) اساس يک تشکل را پی​ريزی می​کنند و فعاليت سازمانی خود را از شهريور ۴۴ آغاز می​نمايند و به عضوگيری و تربيت کادرها و بحثهای استراتژيک می​پردازند. آنها طی يک دوره چندساله، گاهی تا روزی ۱۸ ساعت به کارهای تئوريک و خودسازی و فراگيری می​پرداختند و بالاخره در سال ۴۹ پس از جريان سياهکل و شهادت آن گروه مبارز، احساس می​کنند زمان عمل فرا رسيده و بايد آنچه را که در داخل و خارج از کشور برای يک مبارزه انقلابی فراگرفته​اند به مرحله عمل درآورند. حادثه سال ۵۰ و لو رفتن سازمان و دستگيری و اعدام بنيانگذاران و بسياری از اعضا و پس از آن اعلام تغيير مواضع از سوی اپورتونيست​ها و فتوای معروف تکفير مجاهدين که با پيشنهاد و کمک روحانيون داخل زندان به سرکردگی فاکر، ربانی شيرازی و معاديخواه و مؤتلفه​ای​ها از جمله عسگراولادی و حيدری با برنامه​ريزی ساواک صادر شد (کتاب سازمان مجاهدين خلق از درون، خاطرات دکتر محمدمهدی جعفری، ص ۱۷۱-۱۸۷) هيچکدام نتوانست موجب نابودی سازمان گردد.

پس از آزادی باقيمانده مجاهدين از زندانها و پيوستن آنها به انقلاب توطئه​ها برای از ميان برداشتن سازمان مجاهدين خلق علنی شد و دامنه گسترده​ای يافت تا آنجا که نه​تنها کوچکترين نقشی در پيروزی انقلاب برای سازمان قائل نشدند که تمام تلاش قدرت​به​دستان بر اين محور قرار گرفت تا همانگونه که در طرح برژينسکی و ونس هنگام تغيير رژيم آمده بود (مجله ايران فردا، شماه ۵۱، بهمن و اسفند ۷۷، مقاله دکتر رفيعی) گروه​های راديکال از جمله مجاهدين خلق را نابود نمايند. بارها و بارها به تجمعات مجاهدين و ديگر گروه​های سياسی حمله شد از جمله اجتماع امجديه، اين تهاجمات مورد اعتراض شديد افرادی مانند مهندس سحابی، دکتر حسن حبيبی و سيد احمد خمينی هم قرار گرفت. در اينجا فقط به يک مورد از اين اعتراضها اشاره می​کنم.

مهندس سحابی و حسن حبيبی طی نامه هشداردهنده​ای در مورد ظهور فاشيسم در ايران می​نويسند:

ما نسبت به اين هجوم غيرعادلانه که گوشه​ای از يک گرايش فرصت​طلبانه است شديدا معترض بوده و اعلام می​داريم که سرنوشت اين گرايشها و عمليات فرو بردن جامعه در منازعات درونی و پيدايش ديکتاتوري نظامی و فاشيسم نوين است و ما تا آنجا که در توان داريم نسبت به تحقق و افشای حقايق اوضاع و حوادث و مبارزه با مبانی تکوين ديکتاتوري نوين اقدام می​کنيم تا تداوم انقلاب اسلامی ايران تضمين گردد. والسلام.

اطلاعات، دوشنبه ۶ اسفند ۵۸، شماره ۱۶۰۸۳

حمله به دانشگاه​ها و تجمعات مسالمت​آميز و قانونی بالاخره منجر به حادثه دردناک ۱۴ اسفند ۵۹ شد (به کتاب غائله ۱۴ اسفند ۵۹ از انتشارات دادگستری جمهوری اسلامی مراجعه کنيد). از آنجا که اين درگيری بين رئيس​جمهور (بنی​صدر) و طرفدارانش از يک​سو و افراد سپاه و کميته​ها با نام «امت حزب​الله» از سوي ديگر صورت گرفت و پس از چندماه منجر به حذف بنی​صدر و در دست گرفتن قدرت کامل از سوی حزب جمهوری و سپاه و بسيج شد. تصميم بر نابودی منتقدين از جمله مجاهدين خلق وارد فاز جديدی شد. حادثه حمله به اجتماع جبهه ملی (۲۵ خرداد ۶۰) و يورش به خانه پدری ابريشمچی - يکی از رهبران مجاهدين - (۲۶ خرداد ۶۰) حمله به خانه دکتر شريعتی (۲۹ خرداد ۶۰) همه اينها مقدمه​ای شد برای حادثه ۳۰ خرداد و درگيری شديد بين مجاهدين و مخالفين با عوامل حکومت، در اين درگيری تعدادی کشته و مجروح و جمع کثيری دستگير شدند.

بهتر است به خاطرات آقای علی​اکبر هاشمی رفسنجانی در مورد روز ۳۰ خرداد ۶۰ نظر بيافکنيم:

گروهکهای مجاهدين خلق و پيکار و رنجبران و اقليت فدايی تدارک وسيعی برای ايجاد آشوب و جلوگيری از کار مجلس ديده بودند و به​نحوی اعلان مبارزه مسلحانه کرده​اند. ساعت ۴ بعد از ظهر به خيابانها ريختند و تخريب و قتل و غارت و آشوب را در تهران و بسياری از شهرستانها آغاز کردند. کم​کم نيروهای سپاه و کميته​ها و حزب​اللهی​ها به مقابله برخاستند... اوايل شب آشوبگران شکست خوردند و متفرق شدند بدون اينکه کار مهمی از پيش ببرند؛ به​جز تخريب چند ماشين و مرگ و جرح چند نفر از طرفين.

خاطرات رفسنجانی، ۳۰ خرداد ص ۱۶۴

امروز عليرغم تهديدهايی که از طرف گروهکها شده بود که در صورت عزل بنی​صدر شهر را به آتش می​کشند کوچکترين حرکتی نکردند. شايد به​علت قاطعيت دادگاه انقلاب که امروز صبح پانزده نفر از عوامل آشوب را سريعا محاکمه و مجازات کرده است.

خاطرات هاشمی رفسنجانی (کتاب عبور از بحران)، يکشنبه ۳۱ خرداد

آنگونه که آقای رفسنجانی در خاطرات خود اقرار می​کند بعد از تظاهرات ۳۰ خرداد و درگيری مجاهدين با سپاه و کميته و امت حزب​الله از بين دستگيرشدگان پانزده نفر از عوامل آشوب (نقل از هاشمی) به مجازات می​رسند. اما تاکنون اين سئوال بی​پاسخ مانده است که چگونه و در کدام دادگاه در عرض چند ساعت ۱۵ نفر بازجويی، محاکمه و محکوم و به مجازات می​رسند؟ آيا اين عمل و حوادث پس از آن از جمله انفجار حزب جمهوری همه مقدمه​چينی برای اجرای نقشه از بين بردن مجاهدين و ديگر گروه​های راديکال نبوده است؟ به اين قسمت از نوشته آقای رفسنجانی دقت کنيد:

شب، مصاحبه آقای دادستان و حاکم شرع دادگاه انقلاب تهران (آقايان اسدالله لاجوردی و محمدی گيلانی) درباره مبارزه با ضدانقلاب را از تلويزيون ديدم. جالب نبود، تند، کم​محتوا و بی​توجيه حرف زدند.

خاطرات رفسنجانی (عبور از بحران)، چهارشنبه ۳ تير

آشی که آقای اسدالله لاجوردی برای قلع و قمع مجاهدين و ديگر مبارزين پخته بود آنقدر شور بود که صدای رفسنجانی هم درآمده بود.

روز يکشنبه ۷ تيرماه ۱۳۶۰ با انفجار حزب جمهوری، آنها که برای نابودی همه دگرانديشان برنامه​ريزی کرده بودند بهترين بهانه را به​دست آوردند.

لازم می​دانم در مورد انفجار حزب جمهوری به چند نکته اشاره کنم:

شب با احمدآقا خمينی در منزل قرار داشتيم، به منزل آمدم، آقای موسوی خوئينی​ها هم آمد. درباره رياست جمهوری بحث کرديم. از دفتر امام، آقای صانعی تلفن کرد و خبر داد که در دفتر حزب جمهوری اسلامی بمبی منفجر شده و عده​ای شهيد شده​اند. وحشت کرديم، جلسه مشترک نمايندگان و مسئولان اجرايی حزب بود.

خاطرات رفسنجانی، يکشنبه ۷ تير ۶۰

خبر دادند که حادثه انفجار بمب می​تواند به​دست يکی از عوامل ضدانقلاب که در حزب نفوذ کرده انجام شده باشد. او فعلا متواری است. ده دقيقه قبل از انفجار به بهانه​ای از دفتر حزب به​طور مرموز بيرون رفته است.

مهندس ميرحسين موسوی آمد و جريان مفقود شدن محمدرضا کلاهی و احتمال عامل انفجار بودنش را مطرح کرد. به​عنوان بستنی خريدن قبل از انفجار فرار کرده است.

خاطرات رفسنجانی، دوشنبه ۸ تير ۶۰

تعداد شهدا دو سه نفر بيشتر از هفتاد و دو نفر است. ولی قرار شد به​خاطر اعتبار و ارزش عدد هفتاد و دو و شباهت آن با شهدای کربلا و جاافتادن آن تعداد شهدا عوض نشود.

خاطرات رفسنجانی، دوشنبه ۸ تير ۶۰

بعد از انفجار حزب، دستگيريها با شدت بيشتر ادامه يافت. بادليل و بی​دليل و با هر بهانه، بهترين موقعيت به​دست حزب جمهوری و مؤتلفه و مجاهدين انقلاب اسلامی افتاده بود تا به تصفيه​حسابها بپردازند. شب ۱۲ تير ماه ۱۳۶۰ که شب اول ماه رمضان بود حدود دو ساعت پس از نيمه​شب، به خانه​ام ريختند و مرا دستگير و مستقيم به کميته مرکزی (مجلس شورا واقع در ميدان بهارستان) بردند و بعد از اذان سحر به کميته ۱۳ نازی​آباد تحويل و زندانی شدم. تنها به​دليل نوشتن چند مقاله انتقادی و زير سئوال بردن بستن دانشگاه​ها به بهانه انقلاب فرهنگی.

حال پس از گذشت ۲۳ سال از حادثه انفجار حزب جمهوری و بهره​گيری فراوان حاکميت از آن برای قلع و قمع مخالفين به​ويژه مجاهدين، هنوز ماجرای اين انفجار و عوامل آن در آن جلسه بسيار مهم که قرار بود در مورد جانشين بنی​صدر که برکنار شده بود تصميم​گيری گردد و به​قول آقای رفسنجانی جلسه​ای بود از نمايندگان مجلس و مسئولان اجرايی حزب، چرا جز آنچه از زبان گردانندگان نظام شنيده می​شد چيزی به گوشها نرسيد؟

در شماره ۲۷ مجله چشم​انداز ايران آقای مهندس عزت​الله سحابی در مورد انفجار حزب چنين پاسخ می​دهد:

در سال ۱۳۷۹ که بازداشت شدم يکی از بازجويان به من گفت که اصلا حادثه هفت تير کار مجاهدين نبود و کلاهی عامل انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی وابسته به سيا بود که در مجاهدين نفوذ کرده بود و اصلا مواد منفجره​ای که آنجا گذاشته بودند طبق نظر کارشناسان ما نمی​توانست کار گروه​ها باشد.

به​هر صورت آن بازجو گفت کلاهی در سن چهارده​سالگی که مرحوم بهشتی در هامبورگ آلمان بود به​طريقی به ايشان معرفی می​شود و در دستگاه مسجد هامبورگ نفوذ داده می​شود و مرحوم بهشتی هم که می​بيند کلاهی بچه بااستعدادی است او را زير بال و پر خودش می​گيرد. يک مقدار هم تعليمات اسلامی به او آموزش می​دهد و بعد از آن ديگر هر جا که بهشتی می​رفته او هم همراه ايشان بوده است. از همين طريق به حزب جمهوری هم نفوذ می​کند. مجاهدين خلق هم او را جذب می​کنند. آن بازجو در آخر گفت که ما خبر داريم کلاهی الان در آمريکاست و روانی شده است.

چشم​انداز ايران، شماره ۲۷، ص ۱۲، شهريور و مهر ۸۳

آنگونه که پيش از اين نوشتم انفجار حزب جمهوری و دفتر رياست جمهوری بهترين بهانه شد برای کسانی که به اين سه شرط به قدرت رسيده بودند. ادامه جريان نفت به​سوی غرب، مبارزه با کمونيسم و ريشه​کن کردن گروه​های راديکال در ايران و برای انجام دو شرط اول بايد شرط سوم از روز اول پس از تغيير نظام به مرحله اجرا درمی​آمد.

بارها از وقايع وحشتناک کشتار در زندانها در دهه ۶۰ به​ويژه فاجعه سال ۶۷ سخن گفته​ام امروز با همه پرده​پوشی​های نظام گوشه​هايی از اين فجايع فاش شده است و نيازی به تکرار آنها در اين يادداشت نمی​بينم. واقعيت اين است که با وجود آنکه بارها ساواک (در نظام شاهی) و وزارت اطلاعات و ديگر مقامات حاکم (در نظام ولايی) از نابودی و متلاشی شدن سازمانی که در ۱۵ شهريور سال ۴۴ پايه​گذاری شد سخن گفته​اند امروز اين سازمان وجود دارد و حدود چهل سال از تأسيس آن می​گذرد و شاهديم پس از روی کار آمدن «نظام ولايی» تمام تلاش دو طرف صرف حذف يکديگر شد. در اين راه خونهای بسيار ريخته شد و بهترين فرزندان وطن فدا شدند. تا کی بايد خانواده​ها در مرگ عزيزانشان سوگوار شوند. آيا موقع آن نرسيده پای پيش بگذاريم و کاری انجام دهيم؟

راهی به​سوی نجات ملک و ملت؛

همه می​دانند در شرايط بسيار بدی هستيم. فقر و فساد و اعتياد و بی​کاری و بی​عدالتی بی​داد می​کند. تهديدات خارجی روزبه​روز زيادتر می​شود. نسل جوان به​ويژه دانشجويان دچار انفعال و سردرگمی و بی​تفاوتی کم​سابقه​ای شده​اند. عده​ای از مردم چشم به مرزها دوخته و اميد به بيگانگان بسته​اند. وطن​دوستان و فرزانگان نگران آينده​اند، بی​توجهی و عدم درک واقعيتها از سوی حاکميت و اعمال و گفته​های دور از عقل مسئولان همه را نگران فردای ايران کرده است. در چنين شرايطی چه بايد کرد؟ آيا تجربه عراق و افغانستان کافی نيست تا به اين واقعيتها توجه کنيم که هيچ بيگانه​ای دلش به حال ملت ما نسوخته و آنها تنها به منافع خود می​انديشند. پس ايمان بياوريم که هر تغيير و تحولی بايد به​وسيله مردم صورت گيرد و آينده وطن به دست ايرانی و با فکر و برنامه​ريزی ايرانی ساخته شود.

 

هموطنان، جوانان، دانشجويان

من به​نام يک ايرانی که بيش از ۵۰ سال به​خاطر آزادی مردم تلاش کرده​ام و در حد توان با ظلم و ظالم جنگيده​ام و در راه دفاع از حقوق مظلومين از هيچ کوششی فروگذار نکرده​ام و در تغيير نظام استبدادی شاهی در حد توان اما بيشتر از همه آنها که امروز اهرمهای قدرت را در دست دارند مبارزه کرده​ام و بدون وابستگی به گروه​های سياسی در اين ۲۵ سال در دفاع از آزادی و حقوق انسانها زندانها، شکنجه​ها، تهمتها و سختيها را به جان خريده و به تصديق دوست و دشمن هرگز دنبال قدرت و ثروت نبوده​ام و با پذيرش هزينه​های بسيار در افشای وقايع تاريخی و روشنگری نسل جوان و در دفاع از حقوق دانشگاهيان تمام دانش و تجربه، و آموخته​های خود را به​کار گرفته​ام در اين روزهای پايان عمر و براساس اعتقاداتم مبنی بر نفی خشونت و لزوم نقد گذشته و حال تمامی گروهها و نظام ولايی، باور دارم که بايد نقد و انتقاد و دست​گذاری روی خطاها و اشتباهات سازمانها و گروه​ها و نظامها در شرايط عادلانه صورت گيرد نه يکطرفه و زير سايه قدرت و امکانات. اگر روزی مردم به سرنوشت خود مسلط شدند مسلما هنگام رسيدگی به حسابها (نه به​خاطر انتقام​جويی و ايجاد جو خشونت، تنها برای روشن شدن حقايق) فرا خواهد رسيد تا واقعيتها روشن گردد و مردم هستند که تصميم می​گيرند با خطاکاران چگونه رفتار کنند.

حال که گروه​های مختلف از جمله سازمان بر سر مراجعه به آرای عمومی و نظرخواهی از مردم و به تعبير دانشجويان خرد جمعی متفق​القولند و نظام ولايی بارها چه در پشتيبانی از رفراندوم چاورز در ونزوئلا و چه در عراق و افغانستان و ديگر نقاط جهان سخن از مراجعه به آرای عمومی می​زند و با استناد به گفته آقای خمينی هنگام ورود به ايران و سخنرانی در بهشت​زهرا و به​خاطر اجرای اصولی از اعلاميه جهانی حقوق بشر و خواست مراجع جهانی و اکثريت قريب​به​اتفاق مردم ايران پس از گذشت ربع قرن از تدوين و تصويب قانون اساسی و برپايی «نظام ولايی»، نظام بايد تن به اجرای يک رفراندوم آزاد زير نظر سازمان ملل متحد و ديگر سازمانهای مدافع حقوق بشر دهد. تا اين کشمکشها پايان يابد و قدرت به​دست مردم و نمايندگان واقعی آنها بيفتد و بهانه حمله به ايران از دست بيگانگان گرفته شود و جهان بفهمد اگر قرار است تحول و دگرگونی در ايران روی دهد بايد اين کار به خواست مردم و به دست مردم ايران صورت گيرد.

بديهی است همانگونه که بارها گفته​ام انجام يک همه​پرسی به مقدماتی نياز دارد که حداقل آن رهايی زندانيان عقيدتی و سياسی آزادی مطبوعات و احزاب و گروه​ها و امکان استفاده از رسانه​های جمعی برای همه نحله​های فکری می​باشد و بايد شرايطی به​وجود آيد که برخلاف ۲۵ سال گذشته که نظام ولايی مردم را بمباردمان تبليغاتی در جهت توجيه خود و تخريب دگرانديشان و مخالفين کرده است، هر گروه و دسته​ای حق داشته باشد افکار و نظرات خود را جهت نجات مردم از وضع وحشتناکی که امروز دچار آن شده​ايم به اطلاع افکار عمومی برساند آنگاه با يک برنامه​ريزی و تحت نظارت سازمانهای بين​المللی مراجعه به آرای عمومی برای تعيين نظام دلخواه مردم انجام شود. به​نظر من اين کار تنها راه نجات مردم ايران است در غير اين صورت بايد در انتظار حوادث وحشتناکی که خشک و تر را خواهد سوزاند و استقلال و آزادی و تماميت ارضی ايران را به خطر خواهد انداخت باشيم.

من از همه گروه​ها، احزاب و تشکلها به​ويژه نسل جوان و دانشجويان و استادان و فرهيختگان وطن​دوست می​خواهم اگر به راه ديگری برای نجات ايران رسيده​اند مطرح کنند و بيش از اين سکوت و بی​تفاوتی را روا ندارند که اگر امروز طرح نو در نياندازيم فردا بسيار دير خواهد شد.

 

۱۵ شهريور ۵۷ جمعه سياه؛

شب دوشنبه ۱۳ شهريور ۱۳۵۷ (عيد فطر) با تلاش جوانها و جمعی از افراد ملی و وطن​دوست از جمله حاجی محمود مانيان که از بازاريان متدين و طرفدار جدی دکتر مصدق بود تپه قيطريه - نزديک ميدان تجريش - آماده برای برگزاری نماز عيد فطر شد. صبح نماز به امامت دکتر مفتح برگزار شد و خطبه​های نماز را دکتر باهنر خواند. در آن روز ده​ها هزار نفر به نماز ايستادند و پس از پايان مراسم بارها از بلندگو - که در اختيار روحانيون بود - اعلام شد برنامه به​پايان رسيده و افراد متفرق شوند اما از سوی ديگر عده​ای از جوانان در خيابان قديم شميران (دکتر شريعتی فعلی) جمع شده مردم را به راهپيمايی و بازگشايی حسينيه ارشاد که از سال ۵۱ توسط نظام شاهی بسته شده بود دعوت می​کردند. سرهنگ نجاتی در کتاب تاريخ سياسی بيست و پنج ساله ايران می​نويسد:

انبوه نمازگزاران پس از پايان مراسم همراه با هزاران عابر پياده که در خيابان قديم شميران (دکتر شريعتی) به آنها ملحق شدند و شعار می​دادند و صلوات می​فرستادند، مأمورين انتظامی را تحت تأثير قرار داده بودند. مردم در حين عبور از مقابل نظاميان و نفربرهای کنار خيابان شعار «برادر ارتشی، چرا برادرکشی!» سر دادند. دختران و پسران خردسال به​طرف تفنگهای سربازان گل پرتاب می​کردند. ساکنان خيابانهای دکتر شريعتی و شاهرضا (انقلاب فعلی) تا دانشگاه تهران در جلوی خانه​ها گل و شيرينی و آب و شربت به تظاهرکنندگان می​دادند. راهپيمايی عظيم روز عيد فطر (۱۳ شهريور ۱۳۵۷) و نظم و ترتيب و سازماندهی آن، خبرنگاران خارجی را شگفت​زده کرد.

کتاب تاريخ سياسی بيست و پنج ساله ايران، قسمت دوم، ص ۸۵-۸۶

راهپيمايی بی​نظير عيد فطر برخلاف نظر روحانيون که برنامه عيد را پايان​يافته می​پنداشتند به​وسيله عده​ای از جوانان و دانشجويان هدايت و اداره شد. راهپيمايی پس از عبور از جلوی درب بزرگ دانشگاه در چهارراه جمهوری به​پايان رسيد.

سه روز بعد از راهپيمايی عيد فطر (پنج​شنبه ۱۶ شهريور ۵۷) مردم بار ديگر به خيابانها ريختند و به​رغم اخطار دولت مبنی بر ممنوع بودن اجتماعات به تظاهرات پرداختند. در اين روز بيش از نيم ميليون نفر در اعتراض به تصميم دولت در مخالفت با تظاهرات در خيابانها راهپيمايی کردند. در اين تظاهرات شعارهای تندی از جمله «مرگ بر شاه» داده شد و برای نخستين بار شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» در خيابانهای تهران شنيده شد.

در پايان اين تظاهرات خودجوش جمعی از روحانيون از جمله دکتر بهشتی در ميدان شهياد (آزادی فعلی) حضور يافتند ولی وقتی جوانان مردم را دعوت می​کردند تا فردا (صبح روز جمعه) در ميدان ژاله (شهدای فعلی) حضور يابند آقايان روحانيون بارها اعلام کردند ما برای فردا برنامه​ای نداريم. اما روز جمعه چه اتفاقی افتاد بخوانيم در کتاب تاريخ سياسی بيست و پنج ساله ايران:

شاه برای آنکه کنترل اوضاع از دست او خارج نشود، درصدد چاره​جويی برآمد. همان شب دولت را وادار کرد در تهران و يازده شهر ديگر (قم، تبريز، اصفهان، مشهد، شيراز، جهرم، کازرون، قزوين، کرج، اهواز و آبادان) حکومت نظامی برقرار کند. سپهبد غلامعلی اويسی نيز به فرمانداری نظامی تهران منصوب شد.

صبح روز جمعه ۱۷ شهريور، ده​ها هزار تن مردم تهران که بيشتر آنها از اعلام حکومت نظامی بی​خبر بودند برای راهپيمايی و تظاهرات سياسی به خيابانها ريختند. قريب ۲۰ هزار تن نيز در ميدان ژاله (شهدای فعلی) اجتماع کردند. نخست نظاميان و کوماندوها به ميدان آمدند و چون نتوانستند تظاهرکنندگان را متفرق کنند، با مسلسل تانکها آنها را به گلوله بستند. به گزارش يکی از خبرنگاران اروپايی که در صحنه حضور داشت، هليکوپترها برای متفرق کردن مردم از مسلسل و مواد تخريبی استفاده کردند. همين خبرنگار می​گويد «منظره به ميدان اعدام شباهت داشت، نظاميان مردمی را که تظاهرات ضد رژيم می​کردند به گلوله بستند.»

عصر آن روز مقامات نظامی آمار تلفات را ۸۷ کشته و ۲۰۵ زخمی اعلام کردند ولی اپوزيسيون ادعا کرد که تعداد تلفات بيش از ۴۰۰۰ تن بوده و حدود ۵۰۰ تن تنها در ميدان ژاله کشته شده​اند.

کتاب تاريخ سياسی بيست و پنج ساله ايران، نوشته غلامرضا نجاتی، ص ۹۱

فاجعه جمعه سياه در شرايطی اتفاق افتاد که تظاهرات عيد فطر و ۱۷ شهريور نه​تنها مورد حمايت روحانيون نبود که آنها اعلام کرده بودند ما برنامه​ای برای اين دو تظاهرات نداريم. اما جالب اينکه پس از حادثه ۱۷ شهريور آيت​الله خمينی در پيامی که به مناسبت کشتار مردم فرستاد خطاب به روحانيون نوشت:

شما ای علمای بزرگ اسلام و سياسيون بزرگ که از فشار شاه هراسی به دل راه نمی​دهيد نشانه اعتماد و قوت روحيه ملت هستيد و در اين موقع حساس، نه​تنها بايد استقامت کنيد بلکه روحيه عالی مقاومت جامعه را هر چه بيشتر بايد تقويت کنيد و هر چه بيشتر صفوف خود را برای مقابله با دشمن مردم ايران متشکل​تر کنيد. از خداوند متعال نصرت اسلام و مسلمين را خواهانم.

روح​الله الموسوی الخمينی

از جوانانی که به شناخت تاريخ ايران علاقه دارند می​خواهم ضمن بررسی برخورد روحانيت با تظاهرات پيش از پيروزی انقلاب در مورد نقش اين طبقه به​ويژه در تظاهرات عيد فطر و جمعه سياه تحقيق نمايند تا روشن گردد آيا سزاوار بود پس از تغيير نظام روحانيت پيروزی ملت را تنها به حساب خود واريز نمايد؟

 

۱۹ شهريور و مرگ پدر طالقانی؛

چند دقيقه​ای از پايان اذان صبح که از مناره مسجد امامزاده قاسم پخش می​شد نگذشته بود که زنگ تلفن ناليد. همکار دانشگاهيم دکتر حسين صباغيان بغض در گلو مرگ آيت​الله طالقانی را خبر داد. نمی​خواستم باور کنم که گفت: فورا بيا دانشگاه چون قرار است صبح جنازه پدر را به مسجد دانشگاه جهت تشييع بياورند. گوشی از دستم افتاد. همه وجودم حيرت بود، همسرم وقتی حالم را ديد متوجه شد حادثه بسيار غم​انگيزی اتفاق افتاده است. به او گفتم آنچه را که هنوز در باورم نمی​گنجيد. به​اتفاق به​سوی دانشگاه حرکت کرديم. مسجد دانشگاه آماده شد برای پذيرش جسم کسی که همه کسمان بود. سيل جمعيت به​سوی دانشگاه تهران روان شد. نمی​خواستم بپذيرم که طالقانی با آن همه صلابت که شيخ و شاه از زبان ابوذريش خوف داشتند اين چنين آرام در وسط مسجد آرميده است. هنوز صدايش را می​شنيدم که در آخرين نماز جمعه که به​مناسبت سالگرد «جمعه سياه» در بهشت زهرا برگزار می​شد بر سر به​قدرت​رسيده​ها فرياد می​کرد:

هر که در کارهای خودش استبداد کند هلاک می​شود، شايد بعضی از دوستان ما بگويند: آقا شما چرا اين مسائل را در ميان توده مردم مطرح می​کنيد؟ بياييد در مجلس خبرگان! می​گويم بين موکلين شما مطرح می​کنم، اينها هستند که ما را وکيل کردند، می​دانم برای چه وکيل کردند. ما موظف و نسبت به اينها مسئوليت داريم. بايد دردها، انديشه​ها، بدبختی​ها، ناراحتيها، عقب​ماندگی​های اين مردم را جبران کنيم. خودرأيی و خودخواهی را کنار بگذاريم. گروه​خواهی، فرصت​طلبی و تحميل عقيده يا خدای​نخواسته استبداد زير پرده دين را کنار بگذاريم. و بياييم با مردم، با دردمندها، با رنج​کشيده​ها، با محرومها همصدا شويم. خداوند همه ما را بيامرزد.

کتاب طالقانی و تاريخ، ص ۵۵۵-۵۵۶

وقتی جنازه پدر روی دستهای مردم از در بزرگ دانشگاه خارج شد کنار زمين چمن همانجا که او برای اولين بار به امامت جمعه ايستاد، خسته و افسرده بر درختی تکيه دادم و به ياد آوردم روزی را که پس از تغيير رژيم پدر مرا احضار کرد تا بگويد بايد رياست دانشگاه تهران را بپذيرم و من با اين شرط پذيرفتم که دانشگاه اولين مؤسسه​ای باشد که طبق نظر او شورايی اداره شود و در آن روز که هنوز صدای شيون مردم به​گوش می​رسيد و روح طالقانی رها شده از قفس تن در پرواز بود نه​تنها در دانشگاه تهران که در تمام دانشگاه​ها و مؤسسات آموزش عالی شوراهای هماهنگی تشکيل شده بود تا آرزوی طالقانی حداقل در دانشگاه​ها عملی شده باشد. و به ياد آوردم وقتی برايش پيام فرستادم که شنيده​ام در شورای انقلاب بعضی​ها با بازگشايی دانشگاه در اول مهر مخالفت می​کنند از من خواست تا به خانه​اش در خيابان جعفرآباد تجريش بروم و با او ملاقات کنم. اين ديدار دو هفته پيش از مرگش اتفاق افتاد و آخرين ديدار ما بود. وقتی گفتم چه مشکلاتی برای من از سوی حزب حاکم به​علت تشکيل شوراها به​وجود آورده​اند گفت: مستبدها دشمن شورا هستند و من در يکی از خطبه​های نماز جمعه اين مسئله را مطرح خواهم کرد و شاهد بوديم در آخرين خطبه​اش در بهشت زهرا چگونه از تشکيل شوراها دفاع کرد و به مخالفين شورا تاخت:

صدها بار من گفتم که مسأله شورا از اساسی​ترين مسائل اسلامی است. حتی به پيغمبرش با آن عظمت می​گويد با اين مردم مشورت کن. به اينها شخصيت بده. بدانند که مسئوليت دارند متکی به شخص رهبر نباشند ولی نه اينکه نکردند. می​دانم چرا نکردند، هنوز هم در مجلس خبرگان بحث می​کنند در اين اصل اساسي قرآنی که به چه صورت پياده شود. بايد، شايد، با اينکه می​توانند. نه اين يک اصل اسلامی است. يعنی همه مردم از خانه و زندگی و واحدها بايد با هم مشورت کنند در کارشان.

کتاب طالقانی و تاريخ، ص ۵۵۴

آن روز پدر مرتب با استناد به آيات قرآن از من می​خواست در برابر مشکلات و سنگ​اندازی​ها صبور باشم و از اينکه شوراهای هماهنگی از سه قشر استاد و دانشجو و کارمند تشکيل شده بسيار راضی بود و می​گفت: بله بايد به همه افراد و گروه​ها شخصيت داد. آنگاه مشخص می​شود چه استعدادهای پنهانی در يک​يک افراد وجود دارد.طالقانی که قسمت اعظم عمر خود را به​خاطر مبارزه با استبداد در زندان گذرانده بود هيچگاه و در هيچ شرايطی مبارزه با ظالم و دفاع از مظلوم را رها نکرد. آقای سيد محمد مهدی جعفری در کتاب خود از قول حاج مهدی عراقی ماجرای فتوا عليه مجاهدين و گروه​های چپ در زندان را چنين تعريف می​کند.

داخل زندان جمعی از روحانيون سنتی و اعضای هيأتهای مؤتلفه اسلامی کم​کم بحث نجس بودن مجاهدين را مطرح کردند. اساس استدلال آنان نيز اين بود که آنها مارکسيست شده و اسلام را قبول ندارند. بنابراين کافرند و در فقه اسلامی کافر نجس است. اين عده به سردمداری آقايان ربانی شيرازی، فاکر و معاديخواه و عده ديگری مثل عسگراولادی، حيدری و جمع شده بودند و می​گفتند که چون مجاهدين با مارکسيست​ها وحدت طريق دارند نجس هستند و نبايد با آنها هيچگونه معاشرتی داشت.

کتاب سازمان مجاهدين از درون، خاطرات سيد محمدمهدی جعفری، ص ۱۳۸

آيت​الله طالقانی هيچگاه حتی در زندان و زير فشار شديد ساواک و روحانيون هم​لباسش تسليم خواست زورمدارانه آنها نشد و آزادگی و آزادانديشی خود را فراموش نکرد. در سال ۱۳۵۵ و در جريان «فتوا» عليه مجاهدين حاضر به امضای بندی از منشور که عليه مجاهدين بود نشد. آقای جعفری به نقل از حاج مهدی عراقی می​نويسد:

آقايان فاکر، ربانی شيرازی و معاديخواه در يک صف قرار داشتند و طرفدار سرسخت تحريم کامل مجاهدين بودند و از امضاءکنندگان بخش دوم آن منشور، در صف مقابل اين عده آيت​الله طالقانی و آيت​الله منتظری ايستاده بودند که حاضر نبودند بخش دوم منشور را امضا کنند و در برخی جاها از مجاهدين طرفداری می​کردند. ديگران هم که عبارت بودند از هاشمی رفسنجانی، محی​الدين انواری، کروبی و لاهوتی در وسط قرار داشتند و حتی ميانجی​گری می​کردند که اين دو طرف را به​هم نزديک کنند تا اختلاف از بين برود.

پس از مدتی زندگی در بند يک متوجه شدم که وضع طوری است که به هيچ​وجه اختلاف ازبين​رفتنی نيست. چون هم آن دو نفر محکم روی حرف خودشان ايستاده بودند و هم طرف مقابلشان، طوری که يک روزی بحث شد که اگر شما را به بند ۲ ببرند شما چه اتاقی را انتخاب می​کنيد؟ آيت​الله طالقانی بدون هيچ پرده​پوشی گفت: اگر مرا به بند دو ببرند اتاقی را که مسعود رجوی هست انتخاب می​کنم و در آن زندگی می​کنم. آيت​الله منتظری گفت: مرا هر اتاقی ببرند قبول می​کنم، بقيه گفتند ما می​رويم اتاق مسلمانها.

می​ديدم اختلاف خيلی بالا گرفته است و بيشتر برخوردها عکس​العملی است. بدين معنا که مثلا يک روز آقای ربانی شيرازی و آقای عزت​شاهی را برای ملاقاتی می​بردند، در اتاق ملاقات که مأمورين شهربانی و ساواک هم ايستاده بودند آقای ربانی به مأمورين ساواک اشاره می​کند و به عزت​شاهی می​گويد: اينها برای ما بهتر هستند تا مجاهدين!

سخنان حاج مهدی عراقی که تمام شد دکتر شريعتی گفت: ما شنيده بوديم که حاج مهدی عراقی برای کار تدارکات هميشه پيش​قدم است. اما نمی​دانستيم که در تحليل سياسی هم چنين استاد است. اين شرح جزئيات ماجرای تحريم مجاهدين در زندان از زبان شهيد حاج مهدی عراقی بود.

کتاب سازمان مجاهدين خلق از درون، دکتر سيد مهدی جعفری، ص ۱۸۱-۱۸۴

آقای جعفری می​گويد:

چند روز پس از آزادی آيت​الله طالقانی از زندان به بهشت زهرا رفتيم. در راه من ماجرای تعريف آقای معاديخواه و بعد حرفهای آقای حاج مهدی عراقی را برايشان تعريف کردم، آيت​الله طالقانی گفتند: «نه من آن منشور را به آن شکل امضا نکردم.»

کتاب خاطرات آقای جعفری، ص ۱۸۶

در پايان گزارشی بخوانيد در مورد چگونگی مرگ آيت​الله طالقانی.

پدر در پی انجام نماز جمعه در بهشت زهرا به منزل بازگشت قرار بود به​مناسبت ۱۷ شهريور در ترمينال خزانه در ميان توده​های محروم جنوب شهر سخنرانی کند ولی بر اثر ناراحتيهای روحی و جسمی برنامه خود را لغو نمود و به کرج رفت. سخنرانی در بهشت زهرا مثل اين بود که بار سنگينی را از دوش پدر برداشته​اند. به همراهان گفته بود حرفهايم با مردم تمام نشده بقيه را در نماز جمعه آينده خواهم گفت. همراهان پدر را به شمال بردند ولی روز بعد به کرج برمی​گردد. صبح آن روز مجلس خبرگان جلسه داشت ولی پدر آماده شرکت در آن نبود و همانجا استراحت کرد. بعد از ظهر به مجلس خبرگان می​رود و ساعت ۸ به منزل باز می​گردد. حدود ساعت ۹ و ۱۵ دقيقه سفير شوروی همراه با مترجمش به منزل می​آيد. صحبتهای آنها تا ساعت ۱۲ شب طول می​کشد. آقای چه​پور تنها کسی بود که با پدر بود. به​اتفاق پدر شام می​خورند. بعد از شام پدر به رختخواب می​رود ولی پس از کمی استراحت ناگهان از ناحيه دنده​ها و پشتش احساس ناراحتی شديد می​کند و بعدا حالت تهوع به آن افزوده می​شود ولی برای اينکه مزاحم صاحبخانه نشود آنها را صدا نمی​کند به دستشويی می​رود. در اثر صدا صاحبخانه متوجه شده و برای کمک به ايشان به دستشويی می​رود و پدر را در بازگشت به بستر کمک می​کند. پدر از او پمادی می​خواهد تا پشتش را ماساژ دهند. دائم به صاحبخانه می​گويد شما برويد مسئله​ای نيست. حاج چه​پور با موميايی پشت پدر را ماساژ می​دهد ولی هرلحظه متوجه پريدگی بيشتر رنگ پدر و تنگی نفسش می​گردد. بالاخره مسئله را جدی گرفته و می​خواهد به دکتر تلفن کند ولی تلفن قطع است! به منزل همسايه رفته و به دکتری تلفن می​زند. به محمدرضا (فرزند پدر) هم خبر می​دهد. که هرچه زودتر خودش را برساند. بعد از مدتی به منزل باز می​گردد و ناگهان با بدن سرد و بی​روح پدر مواجه می​شود آری پدر تنهای​تنها دق کرده بود.

تلخيص از کتاب طالقانی و تاريخ نوشته بهرام افراسيابی و سعيد دهقان، ص ۵۵۶-۵۵۷

حمله عراق به ايران ۳۱ شهريور ۱۳۵۹؛

واقعه مهم ديگری که در اين ماه اتفاق افتاد حمله عراق به ايران بود از آنجا که در يادداشت «خرداد، ماه عبرتها و حسرتها» به مسئله جنگ اشاره کرده​ام در اين مورد به آن نوشته مراجعه کنيد.

 

والسلام

شهريور ۱۳۸۳